Trao đổi riêng với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, TS. Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) khẳng định: Minh bạch thông tin không chỉ là "cốt lõi", mà đó là "nguồn sống" của bất kỳ thị trường chứng khoán nào.
Minh bạch thông tin là nguồn sống của bất kỳ thị trường chứng khoán nào
+ Minh bạch thông tin luôn được xem là một trong những yếu tố cốt lõi để xây dựng niềm tin và nâng cao chất lượng thị trường. Ông đánh giá như thế nào về vai trò của minh bạch thông tin đối với sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay?
- Tôi muốn nói thẳng: Minh bạch thông tin không chỉ là "cốt lõi", mà đó là "nguồn sống" của bất kỳ thị trường chứng khoán nào, nhất là, trong nền kinh tế số, dữ liệu chính là vốn.
Vì vậy, minh bạch thông tin ngày nay không chỉ là công bố thông tin đầy đủ mà còn là khả năng bảo đảm tính chính xác, khả năng kiểm chứng và khả năng tiếp cận công bằng đối với dữ liệu thị trường.
Trên thị trường tài chính, niềm tin là tài sản quý giá nhất nhưng cũng dễ bị phá vỡ nhất. Khi nhà đầu tư được tiếp cận thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời và công bằng, họ sẽ có cơ sở để đưa ra quyết định đầu tư dài hạn, thay vì bị chi phối bởi tin đồn hay tâm lý đầu cơ ngắn hạn.
Đối với thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay, minh bạch đóng ba vai trò mang tính sống còn.
Thứ nhất, minh bạch là công cụ bảo vệ nhà đầu tư. Sự bất cân xứng thông tin giữa cổ đông lớn, ban lãnh đạo doanh nghiệp và nhà đầu tư nhỏ lẻ là nguyên nhân chính dẫn đến các rủi ro thao túng. Minh bạch giúp triệt tiêu các "vùng tối" này, đảm bảo mọi thành viên thị trường được tiếp cận thông tin công bằng, từ đó đưa ra quyết định dựa trên nền tảng cơ bản chứ không phải tin đồn.
Thứ hai, minh bạch quyết định chi phí vốn của doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có hệ thống quản trị tốt, công bố thông tin trung thực và rõ ràng sẽ được thị trường định giá cao hơn, dễ tiếp cận nguồn vốn với chi phí thấp hơn. Ngược lại, thông tin mập mờ sẽ tạo ra phần bù rủi ro cao, làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường vốn quốc tế.
Thứ ba, minh bạch là "tấm vé" để thị trường chứng khoán Việt Nam bước ra sân chơi toàn cầu. Các tổ chức xếp hạng như MSCI hay FTSE Russell luôn đặt tiêu chí về tính minh bạch lên hàng đầu.
Và ngày nay, minh bạch đã không dừng ở báo cáo tài chính mà mở rộng ra các yếu tố phi tài chính, đặc biệt là báo cáo phát triển bền vững theo tiêu chuẩn ESG. Nhiều quỹ đầu tư quốc tế hiện nay từ chối giải ngân vào những thị trường không đáp ứng chuẩn mực minh bạch về quản trị và môi trường.
Từ góc nhìn của VFCA, chúng tôi luôn nhấn mạnh: Đạo đức nghề nghiệp và trung thực thông tin là hai giá trị không thể tách rời trong tư vấn tài chính. Khi minh bạch trở thành chuẩn mực chung, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để phát triển lành mạnh, chuyên nghiệp và bền vững.
+ Thời gian qua, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các cơ quan quản lý đã triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao tính minh bạch của thị trường. Theo ông, những nỗ lực này đã mang lại những chuyển biến như thế nào?
Tôi đánh giá cao và ghi nhận sự quyết liệt chưa từng có của Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc lập lại trật tự, kỷ cương thị trường. Những cải cách về khung pháp lý, tăng cường giám sát, xử lý vi phạm và hiện đại hóa hạ tầng thị trường đã tạo ra những chuyển biến thực chất, tác động rõ nét đến niềm tin của nhà đầu tư.
Đặc biệt, việc đưa vào vận hành hệ thống công nghệ thông tin mới của thị trường chứng khoán và lộ trình triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm đang tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam đáp ứng các tiêu chí nâng hạng thị trường theo chuẩn quốc tế.
Chuyển biến dễ thấy nhất là nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp niêm yết. Thay vì coi công bố thông tin là nghĩa vụ đối phó, ngày càng nhiều doanh nghiệp chủ động xem đây là một phần của chiến lược quan hệ nhà đầu tư.
Các báo cáo thường niên được lập chuyên nghiệp hơn, chất lượng kiểm toán độc lập được nâng cao, hệ thống công bố thông tin điện tử vận hành trơn tru giúp thông tin đến tay nhà đầu tư gần như ngay lập tức.
Quan trọng hơn, thông điệp về kỷ cương thị trường ngày càng được khẳng định. Việc xử lý nghiêm, kể cả xử lý hình sự, một số vụ án thao túng, làm giá cổ phiếu đã tạo ra tính răn đe mạnh mẽ, "thanh lọc" những hành vi lệch chuẩn.
Điều đó gửi đi một thông điệp rõ ràng tới nhà đầu tư trong và ngoài nước: Việt Nam đang xây dựng một sân chơi tài chính minh bạch, công bằng, thượng tôn pháp luật, không có vùng cấm đối với các hành vi trục lợi.
Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh: Cải cách thể chế cần đi cùng với thay đổi về văn hóa thị trường. Minh bạch không nên chỉ được nhìn nhận như nghĩa vụ tuân thủ mà cần trở thành giá trị cốt lõi trong quản trị doanh nghiệp. Đó là sự thay đổi bền vững hơn và sâu sắc hơn bất kỳ quy định pháp lý nào.
+ Dù đã có nhiều cải thiện, nhưng vẫn còn một số hạn chế đang tồn tại về tính minh bạch hóa thị. Nhận định này có đúng không, thưa ông?
Tôi muốn thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế còn tồn tại, bởi đó là cách trân trọng nhất đối với những nỗ lực cải cách đang diễn ra.
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là rào cản ngôn ngữ và tính đồng bộ trong công bố thông tin. Việc bắt buộc công bố song ngữ Việt - Anh chưa được áp dụng triệt để ở tất cả các quy mô doanh nghiệp. Điều này khiến các nhà đầu tư nước ngoài bất lợi lớn trong tiếp cận thông tin kịp thời, ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu chí đánh giá của các tổ chức xếp hạng quốc tế.
Hạn chế thứ hai là chất lượng thông tin đôi khi vẫn nặng hình thức hơn nội dung. Tình trạng công bố thông tin "lách luật", đặc biệt là giao dịch với bên liên quan hay sử dụng vốn sau phát hành thiếu minh bạch vẫn còn tiếp diễn. Không ít doanh nghiệp vẫn xem công bố thông tin chủ yếu là nghĩa vụ pháp lý phải hoàn thành, không phải trách nhiệm với cổ đông và thị trường.
Thứ ba là rủi ro các doanh nghiệp công bố thông tin về ESG theo hướng hình thức, chưa phản ánh đầy đủ thực chất hoạt động môi trường, xã hội và quản trị. Khi xu hướng đầu tư bền vững lên ngôi, nhiều doanh nghiệp chạy đua lập báo cáo ESG nhưng các chỉ số về môi trường, quản trị và xã hội thiếu tính định lượng, thiếu xác nhận từ bên thứ ba độc lập.
Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh của mạng xã hội cũng làm xuất hiện hiện tượng "nhiễu loạn thông tin". Nhiều nhà đầu tư tiếp cận thông tin qua các hội nhóm trực tuyến thay vì các nguồn chính thống, tạo điều kiện cho tin đồn và hành vi thao túng tâm lý thị trường lan truyền nhanh hơn.
Cuối cùng là tình trạng bất đối xứng chênh lệch thông tin giữa các nhóm nhà đầu tư. Nhà đầu tư tổ chức có lợi thế hơn về nguồn lực phân tích và khả năng tiếp cận dữ liệu.
Trong khi đó, nhà đầu tư cá nhân, lực lượng chiếm tỷ trọng lớn vẫn thường gặp khó khăn trong tiếp cận, hiểu và xử lý thông tin, khiến họ dễ bị tác động bởi tin đồn hay tâm lý đám đông. Đây chính là lý do VFCA đặc biệt chú trọng công tác giáo dục tài chính và chuẩn hóa đội ngũ tư vấn.
Củng cố chế tài xử phạt theo hướng "đánh vào tính kinh tế"
+ Việc nâng hạng thị trường mở ra nhiều cơ hội mới cho chứng khoán Việt Nam. Theo ông, đâu là những ưu tiên quan trọng nhất để tiếp tục nâng cao chất lượng minh bạch và củng cố niềm tin của nhà đầu tư trong giai đoạn tới?
- Nâng hạng thị trường là mục tiêu chiến lược, không chỉ của riêng thị trường vốn mà còn của toàn bộ nền kinh tế. Để đạt được mục tiêu này, minh bạch thông tin phải được cải thiện theo đúng các chuẩn mực khắt khe mà MSCI hay FTSE Russell đặt ra.
Theo tôi, nâng hạng không nên được hiểu đơn thuần là thay đổi thứ hạng kỹ thuật trên các bảng xếp hạng quốc tế. Điều quan trọng hơn là nâng hạng chất lượng thể chế thị trường, nâng hạng chuẩn mực quản trị doanh nghiệp và nâng hạng niềm tin của nhà đầu tư.
Và để làm được điều đó, chúng ta cần tập trung ba hướng ưu tiên cốt lõi, nhằm nâng cao tính minh bạch của thị trường chứng khoán Việt Nam thời gian tới.
Thứ nhất, chuẩn hóa ngôn ngữ tài chính và thông tin theo thông lệ quốc tế. Ưu tiên số một là lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS), ngôn ngữ tài chính chung của thế giới.
Việc sớm bắt buộc các doanh nghiệp niêm yết lớn và các ngân hàng áp dụng IFRS sẽ loại bỏ hoàn toàn rào cản về khác biệt kế toán, giúp nhà đầu tư ngoại có thể định giá tài sản Việt Nam một cách chính xác. Đi kèm với đó là việc tuân thủ nghiêm ngặt lộ trình bắt buộc công bố thông tin song ngữ (Anh - Việt) cùng lúc, nhằm đảm bảo quyền tiếp cận thông tin bình đẳng cho khối ngoại.
Thứ hai, tối ưu hóa cơ chế giao dịch và nâng cao năng lực giám sát hệ thống: Chúng ta đã triển khai giải pháp không yêu cầu ký quỹ trước giao dịch (Non-Prefunding) cho nhà đầu tư tổ chức nước ngoài và đang hướng tới vận hành hoàn chỉnh hệ thống bù trừ đối tác trung tâm (CCP).
Để vận hành an toàn, mọi dữ liệu về dòng tiền, vị thế giao dịch và tỷ lệ ký quỹ phải được minh bạch hóa theo thời gian thực. Điều này giúp các cơ quan quản lý thực thi hiệu quả công tác giám sát tuân thủ và giám sát giao dịch, chủ động kiểm soát rủi ro hệ thống thay vì xử lý hậu quả.
Thứ ba, minh bạch hóa khung quản trị doanh nghiệp và rào cản sở hữu. Chúng ta cần nâng cao thực quyền của Hội đồng quản trị độc lập, tách bạch rõ ràng giữa quyền sở hữu và quyền điều hành, đồng thời minh bạch hóa tỷ lệ sở hữu nước ngoài (room ngoại) cập nhật và đơn giản hóa thủ tục dòng vốn ra vào.
Đây là những điều kiện căn bản để các quỹ hưu trí và quỹ đầu tư toàn cầu đưa Việt Nam vào danh mục phân bổ tài sản dài hạn.
Từ góc nhìn của VFCA, tôi muốn bổ sung thêm một điểm quan trọng: Nâng hạng thị trường phải đi đôi với nâng cao chất lượng nhà đầu tư và đội ngũ tư vấn tài chính. Dòng vốn chất lượng cao chỉ đến, ở lại và sinh sôi khi thị trường có đủ một hệ sinh thái "con người chất lượng cao" để vận hành và quản lý nó.
+ Ông có kiến nghị hoặc đề xuất giải pháp gì để tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin và minh bạch hóa thị trường trong thời gian tới?
Từ góc độ của VFCA, tôi đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm cần triển khai đồng bộ.
Thứ nhất, chúng ta cần củng cố chế tài xử phạt theo hướng "đánh vào tính kinh tế". Các mức phạt hành chính hiện nay đôi khi quá nhẹ so với lợi ích thu được từ vi phạm.
Cần luật hóa các khung phạt dựa trên tỷ lệ phần trăm doanh thu hoặc khoản lợi nhuận bất hợp pháp có được, đồng thời xem xét hạn chế quyền huy động vốn đối với các doanh nghiệp liên tục vi phạm quản trị. Sức răn đe thực sự phải đến từ việc vi phạm gây thiệt hại kinh tế đáng kể hơn là lợi ích mang lại.
Thứ hai, chuyên nghiệp hóa lực lượng tư vấn tài chính. Thị trường chỉ thực sự minh bạch khi có những người "gác cổng" có đạo đức và trình độ. Tôi đặc biệt kiến nghị cần xem xét chuẩn hóa và cấp phép cho lực lượng cố vấn tài chính cá nhân dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như chứng chỉ CFP (Certified Financial Planner).
Lực lượng này sẽ định hướng dòng tiền của nhà đầu tư vào các doanh nghiệp làm ăn bài bản, tạo áp lực thị trường buộc các doanh nghiệp kém minh bạch phải thay đổi.
Thứ ba, ứng dụng công nghệ sâu rộng trong giám sát thị trường (RegTech & SupTech). Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các Sở Giao dịch cần tăng cường sử dụng AI và Big Data để phát hiện sớm các bất thường trong giao dịch, phân tích chéo báo cáo tài chính để nhận diện gian lận.
Song song đó, cần xây dựng hệ thống phản ứng nhanh trước tin đồn trên mạng xã hội – vì trong thời đại số, thông tin sai lệch lan truyền với tốc độ ánh sáng, gây thiệt hại cho nhà đầu tư trước khi cơ quan quản lý kịp đính chính.
Thứ tư, chuẩn hóa hệ thống báo cáo ESG. Bộ Tài chính cần sớm ban hành bộ tiêu chí và hướng dẫn cụ thể về công bố thông tin ESG phù hợp với đặc thù Việt Nam nhưng tiệm cận quốc tế, bắt buộc có kiểm toán hoặc bên thứ ba xác nhận để chống "tẩy xanh". Đây không chỉ là yêu cầu của nhà đầu tư quốc tế mà còn là định hướng phát triển bền vững trong dài hạn.
Thứ năm, phát triển Chương trình Giáo dục tài chính quốc gia. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có thị trường vốn phát triển bền vững nào mà thiếu nền tảng giáo dục tài chính cộng đồng. Việc Chính phủ ban hành Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2030 với nội dung đẩy mạnh giáo dục tài chính là bước đi rất đúng hướng.
Điều phải thực hiện còn lại là đưa kiến thức đầu tư, quản lý tài chính cá nhân và nhận diện rủi ro tài chính vào các chương trình đào tạo phù hợp cho học sinh, sinh viên và người lao động trẻ. Chỉ khi mỗi nhà đầu tư được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và tư duy dài hạn, thị trường vốn mới có thể phát triển lành mạnh, hạn chế đầu cơ theo tin đồn và trở thành kênh dẫn vốn hiệu quả cho nền kinh tế.
Xin cảm ơn ông!
