Bài 3: Chủ động bẻ gãy 'bẫy thuật toán thông tin' – Bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng

Bài 1: "Thuật toán khuyến nghị" và thách thức đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Bài 2: Thông tin thiên lệch và nguy cơ suy giảm niềm tin trên không gian mạng

Thực tế cho thấy, thuật toán khuyến nghị không chỉ định hình dòng thông tin người dùng tiếp cận, mà còn có thể liên tục đưa những nội dung sai lệch trở lại trước mắt họ, từng bước củng cố định kiến và làm sâu sắc thêm sự hoài nghi. Khi thông tin chính thống chậm giải thích, khó tiếp cận hoặc chưa đáp ứng đúng mối quan tâm của công chúng, khoảng trống thông tin có thể trở thành cơ hội để những cách diễn giải xuyên tạc lan rộng.

Vì vậy, yêu cầu đầu tiên là đổi mới tư duy chỉ đạo công tác tư tưởng. Phương thức chủ yếu tập trung “đẩy lùi, bóc gỡ” thông tin vi phạm sau khi phát tán cần được bổ sung bằng năng lực dự báo, cung cấp thông tin từ sớm và giải thích những vấn đề dư luận quan tâm. Thay vì thụ động chờ đợi nội dung chống phá xuất hiện rồi mới phản bác, công tác tư tưởng phải chủ động tạo ra “vùng phủ sóng thông tin chính thống” rộng lớn.

Điều đó đòi hỏi nội dung về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải được cung cấp kịp thời, minh bạch, có căn cứ và phù hợp với nhu cầu tiếp nhận của người dân và công chúng. Với những vấn đề đang gây băn khoăn, cần xác định rõ câu hỏi nào chưa được trả lời, thông tin nào cần kiểm chứng, nội dung nào cần giải thích sâu hơn và nhóm công chúng nào cần được tiếp cận.

Trong thời gian qua, với sự phối hợp chặt chẽ của các lực lượng chức năng và cơ quan truyền thông, báo chí, những đối tượng như Lê Trung Khoa, Nguyễn Văn Đài, các thành viên của tổ chức khủng bố Việt Tân, hay các đối tượng phản động khác đã bị bóc trần trên nhiều kênh thông tin chính thống tại Việt Nam. Các âm mưu, thủ đoạn thâm độc và cách thức chống phá Đảng, Nhà nước đã được làm rõ trên VTV, VOV và đặc biệt là trên không gian mạng, giúp người dân hiểu rõ ý đồ, động cơ phá hoại của các đối tượng này.

Tuy nhiên, chủ động dẫn dắt thông tin không đồng nghĩa với chạy theo mọi xu hướng trên mạng xã hội hay tìm cách chiều theo thuật toán bằng mọi giá. Trọng tâm vẫn là bảo đảm tính chính xác, kịp thời và sức thuyết phục của thông tin, đồng thời hiểu cơ chế phân phối để nâng cao khả năng tiếp cận. Chất lượng nội dung là nền tảng; cách tổ chức và đưa nội dung đến công chúng quyết định một phần khả năng phát huy giá trị của nền tảng ấy.

Nếu tư duy chỉ đạo cần chuyển từ phản ứng đối phó sang chủ động dẫn dắt, sản phẩm chính luận cũng phải đổi mới để phù hợp với phương thức tiếp nhận thông tin trên môi trường số. Những bài viết chuyên sâu vẫn giữ vai trò cung cấp tri thức, lập luận và căn cứ; song nếu chỉ dựa vào một hình thức thể hiện, nội dung có giá trị chưa chắc đã tiếp cận được nhiều nhóm công chúng.

Theo chuyên gia truyền thông, TS. Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Bros, một bài lý luận dài có thể được tổ chức thành nhiều lớp nội dung như bài phân tích chuyên sâu tạo nền tảng tri thức; video ngắn mở ra câu hỏi; infographic giải thích dữ liệu; podcast tạo không gian đối thoại.

Cách tổ chức này giúp một vấn đề được tiếp cận từ nhiều định dạng, phù hợp với nhu cầu và thói quen khác nhau của người dùng. Nội dung ngắn có thể mở đầu bằng câu hỏi hoặc thông tin cốt lõi, nhưng cần kết nối với nguồn đầy đủ để người đọc, người xem có điều kiện tìm hiểu sâu hơn. Đa dạng hóa hình thức không phải là giản lược tùy tiện, càng không phải đánh đổi tính chính xác và chiều sâu để lấy tương tác.

Song song với đổi mới hình thức, công tác tuyên truyền tư tưởng phải đáp ứng nhu cầu của từng nhóm công chúng. Với thanh niên, cần quan tâm đến khát vọng cống hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo, tư duy phản biện và con đường phát triển bản thân. Với công nhân, nông dân và người lao động, việc giải thích chủ trương, chính sách cần gắn với những vấn đề thực tiễn như tiền lương, bảo hiểm xã hội, nhà ở, y tế và phúc lợi lao động.

Thiếu tá, nhà báo Mai Quyết Thắng phân tích: “Đặc biệt, với người trẻ, điều quan trọng không chỉ là nói cho họ biết điều gì đúng, mà còn phải giúp họ hiểu vì sao điều đó đúng, đúng ở đâu và có ý nghĩa như thế nào đối với cuộc sống của chính họ”.

Đối với nội dung đấu tranh phản bác, cần chỉ rõ thông tin sai ở đâu, sự thật được xác lập bằng căn cứ nào và bối cảnh nào đã bị lược bỏ. Tiêu đề, hình ảnh, phần mở đầu phải thể hiện đúng vấn đề; nội dung ngắn vẫn phải bảo đảm tính chính xác và lập luận chặt chẽ, để làm cho nội dung chính luận dễ tiếp cận hơn mà không làm cho tư duy chính luận trở nên đơn giản, hời hợt.

Đây cũng là nguyên tắc cần giữ khi đánh giá hiệu quả truyền thông. Lượt xem, lượt thích hay chia sẻ phản ánh một phần khả năng tiếp cận, nhưng chưa đủ cho biết công chúng đã hiểu đúng vấn đề và có khả năng nhận diện thông tin sai lệch hay chưa. Sản phẩm chính luận cần được đánh giá cả ở chất lượng thông tin, mức độ tiếp nhận và khả năng giải đáp những băn khoăn thực tế.

Đổi mới sản phẩm phải đi cùng đổi mới năng lực của đội ngũ làm công tác tư tưởng, báo chí và truyền thông. Trong môi trường số, bên cạnh kiến thức chuyên môn, bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp, người làm nội dung cần hiểu cách nền tảng lựa chọn, xếp hạng và phân phối thông tin; biết khai thác dữ liệu để nhận diện nhu cầu công chúng, lựa chọn hình thức thể hiện và đánh giá phản hồi.

Nhà báo Mai Quyết Thắng đề xuất trang bị kỹ năng và “tư duy nền tảng” cho cán bộ, phóng viên để hiểu cơ chế khuyến nghị, chủ động khai thác khả năng phân phối của mạng xã hội. Tư duy ấy cần được cụ thể hóa trong những công việc cụ thể, từ lựa chọn từ khóa, thẻ nội dung, hình ảnh đại diện, phụ đề đến nhịp dựng, thời điểm đăng tải và cách tổ chức thông tin phù hợp với từng kênh.

Từ thực tiễn tại Cục Truyền thông CAND, nhà báo Mai Quyết Thắng cho biết một nguồn thông tin đã được xác minh có thể được tổ chức thành nhiều sản phẩm phù hợp với truyền hình, báo in, báo điện tử, phát thanh và các nền tảng số. Mỗi kênh cần phát huy thế mạnh riêng, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận khác nhau.

Tuy nhiên, hiểu thuật toán không có nghĩa là có thể kiểm soát hoàn toàn khả năng phân phối của nền tảng. Không có công cụ nào bảo đảm một nội dung sẽ lên xu hướng hoặc được đưa chính xác đến từng cá nhân. Vì vậy, năng lực công nghệ cần được sử dụng để nâng cao chất lượng sản xuất, tổ chức và phân phối thông tin, chứ không thay thế trách nhiệm nghề nghiệp hay việc kiểm chứng nội dung.

Ở khía cạnh này, PGS.TS. Nguyễn Thị Trường Giang lưu ý: “Theo tôi, ‘dùng thuật toán đấu tranh với thuật toán’ không nên được hiểu đơn giản là đào tạo người làm báo thành những chuyên gia công nghệ”. Theo bà Giang, bên cạnh nền tảng chính trị, kiến thức báo chí, truyền thông và đạo đức nghề nghiệp, đội ngũ cần hiểu cơ chế hoạt động của nền tảng, biết phân tích dữ liệu, kiểm chứng nội dung do AI tạo ra và đánh giá hiệu quả truyền thông.

Năng lực ấy cần được bồi dưỡng qua thực hành, từ phát hiện xu hướng, đối chiếu nguồn tin, xác định nhóm công chúng, tổ chức các phiên bản nội dung đến phân tích phản hồi. Dữ liệu cần giúp trả lời những câu hỏi thiết thực như nội dung đã tiếp cận ai, vấn đề nào được quan tâm, câu hỏi nào còn bỏ ngỏ và người dùng có tìm đến nguồn thông tin đầy đủ hay không.

Cùng với nâng cao năng lực của đội ngũ chuyên trách, cần phát huy mạng lưới chuyên gia, nhà báo và người có uy tín trên không gian mạng. Chuyên gia giúp làm rõ căn cứ và bối cảnh; nhà báo cung cấp thông tin, giải thích diễn biến; người có uy tín góp phần kết nối thông tin chính xác với những cộng đồng cụ thể. Sự phối hợp này cần dựa trên nguồn tin xác thực, trách nhiệm phát ngôn và khả năng đối thoại, tránh biến việc lan tỏa thông tin thành hoạt động chia sẻ máy móc.

Để nâng cao năng lực chủ động trước hoạt động lợi dụng thuật toán khuyến nghị, đầu tư hạ tầng công nghệ chuyên trách giữ vai trò rất quan trọng. Khối lượng thông tin lớn, tốc độ lan truyền nhanh và sự thay đổi liên tục của các nền tảng khiến việc theo dõi, phát hiện và xử lý không thể chỉ dựa vào sức người. Cần phát triển, kết nối và khai thác hạ tầng dữ liệu, công cụ giám sát phù hợp với chức năng của các cơ quan, đơn vị; đồng thời ứng dụng công nghệ để hỗ trợ phát hiện xu hướng, nhận diện cụm nội dung bất thường và phân tích phản hồi.

Việc đầu tư công nghệ vì thế cần đi đôi với chuẩn hóa năng lực của lực lượng nòng cốt. Theo hướng này, đào tạo không chỉ dừng ở kiến thức lý luận chính trị hay kỹ năng truyền thông, mà cần kết hợp năng lực số, kỹ năng xác minh nguồn tin, nhận diện nội dung do AI tạo ra và hiểu biết về cơ chế vận hành của nền tảng.

Trung tá, ThS. Lê Tất Thành cho biết với các cơ sở đào tạo trong Công an nhân dân, trong đó có Học viện Chính trị Công an nhân dân, nhiệm vụ này gắn trực tiếp với công tác giảng dạy hằng ngày. Bên cạnh việc truyền thụ kiến thức lý luận chính trị, cần trang bị cho học viên năng lực số, kỹ năng kiểm chứng thông tin, nâng cao sức đề kháng số và cách sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Hiệu quả công tác cũng cần được đánh giá thực chất hơn. Lượt xem, lượt thích và chia sẻ phải được xem xét cùng thời lượng theo dõi, chất lượng phản hồi và khả năng giúp công chúng hiểu đúng, nhận diện thông tin sai lệch. Nếu chỉ lấy mức độ tương tác làm thước đo, những nội dung thu hút sự chú ý nhưng thiếu chiều sâu có thể được đánh giá cao hơn giá trị thực tế của thông tin.

Cùng với hạ tầng công nghệ, sự phối hợp giữa lực lượng làm công tác tư tưởng, cơ quan quản lý, báo chí, viễn thông và doanh nghiệp công nghệ cần được tổ chức đồng bộ. Khi người nắm nội dung, người hiểu công chúng và người theo dõi nền tảng có cơ chế trao đổi thông tin hiệu quả, quá trình phát hiện, xác minh, giải thích và phân phối thông tin có thể được triển khai kịp thời hơn.

Chủ động bẻ gãy “bẫy thuật toán thông tin” không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan báo chí hay lực lượng làm công tác tư tưởng. Đó là quá trình đòi hỏi sự thống nhất giữa tư duy chỉ đạo, chất lượng nội dung, năng lực con người, công cụ công nghệ và cơ chế phối hợp. Mục tiêu không chỉ là phản bác một thông tin sai trái cụ thể, mà còn nâng cao khả năng để thông tin xác thực được tiếp cận, được hiểu đúng và có sức thuyết phục trong môi trường số.

Tuy nhiên, nỗ lực đổi mới từ phía các cơ quan và lực lượng trong nước không thể thay thế trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành nền tảng. Khi hệ thống khuyến nghị tham gia lựa chọn, phân phối và khuếch đại nội dung, trách nhiệm của nền tảng không thể chỉ được xem xét ở việc xử lý bài đăng vi phạm sau khi xuất hiện. Cần làm rõ cả cách thức hệ thống vận hành, mức độ minh bạch và trách nhiệm đối với quá trình phân phối nội dung.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng vì vậy cần đồng thời nâng cao sức mạnh của thông tin chính thống và hoàn thiện cơ chế trách nhiệm đối với những chủ thể có khả năng định hình dòng chảy thông tin. Làm chủ năng lực thông tin phải đi cùng làm rõ trách nhiệm của chủ thể vận hành công nghệ.

Bài toán không dừng ở việc làm thế nào để thông tin đúng đến được với công chúng, mà còn đặt ra yêu cầu về trách nhiệm của các nền tảng đối với cách thông tin được lựa chọn, phân phối và khuếch đại. Đây là vấn đề cần tiếp tục được làm rõ để bảo đảm thuật toán khuyến nghị không đứng ngoài trách nhiệm trong môi trường số.

Còn tiếp...