Một học sinh biết trả lại món đồ nhặt được, lên tiếng bảo vệ bạn bị bắt nạt hay chủ động nhận lỗi khi làm sai có thể chưa nói được nhiều điều lớn lao về lý tưởng cách mạng, nhưng những hành động giản dị ấy lại cho thấy bài học về đạo đức và trách nhiệm đang đi vào cuộc sống. Ngược lại, nếu người học thuộc những điều hay lẽ phải trong sách vở nhưng vẫn thản nhiên xúc phạm người khác trên mạng, gian lận trong thi cử hoặc coi thường quy định chung, thì khoảng cách giữa điều được học và cách sống vẫn còn nguyên vẹn.
Sau hơn 10 năm thực hiện Kết luận số 94-KL/TW về tiếp tục đổi mới việc học tập lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục quốc dân, những chuyển biến tích cực đã có, nhưng yêu cầu của giai đoạn mới đang đặt ra những đòi hỏi cao hơn. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để đất nước bứt phá; Nghị quyết số 71-NQ/TW tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục và đào tạo. Muốn biến những chủ trương ấy thành hiện thực, bên cạnh tri thức và kỹ năng, đất nước cần những con người có bản lĩnh, trách nhiệm, biết làm chủ công nghệ và ứng xử có văn hóa trong một xã hội biến đổi nhanh chóng. Bởi vậy, Chỉ thị số 10-CT/TW được ban hành không chỉ để tiếp tục đổi mới việc giáo dục lý luận chính trị, đạo đức, lối sống, mà còn nhằm khắc phục tình trạng nặng về truyền đạt kiến thức, nhẹ về thực hành; giúp những giá trị được học chuyển thành niềm tin, ý thức trách nhiệm và hành vi tích cực trong đời sống. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết khi mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và dòng thông tin đa chiều đang tác động ngày càng sâu sắc đến nhận thức, lựa chọn của người trẻ.
Đưa bài học ra khỏi trang sách
Nếu thiếu trao đổi, trải nghiệm và liên hệ thực tế, những giờ học về lý luận, đạo đức dễ chỉ còn lại trong trí nhớ để phục vụ các bài kiểm tra. Trong khi đó, câu chuyện về trách nhiệm công dân lại hiện diện ngay trong đời sống: Có nên chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng, có dám nhận lỗi khi làm sai, có tôn trọng người khác hay chấp hành quy định ngay cả khi không ai giám sát?
Một giờ học về pháp luật sẽ thiết thực hơn nếu học sinh được phân tích tình huống quay clip bạn học rồi phát tán trên mạng, nhận diện ranh giới giữa quyền bày tỏ ý kiến và hành vi xúc phạm người khác. Bài học lịch sử cũng có thể trở nên gần gũi khi các em được gặp nhân chứng, chăm sóc di tích hoặc tham gia hoạt động tình nguyện tại địa phương. Những trải nghiệm ấy giúp người học hiểu rằng các giá trị được truyền đạt trong nhà trường cần được thể hiện qua chính lựa chọn và hành động của mình.
Ngày 7/7/2025, Trung ương Đoàn tổ chức ra quân toàn quốc các đội hình thanh niên tình nguyện hỗ trợ vận hành chính quyền địa phương hai cấp và cung cấp dịch vụ công trực tuyến tại cơ sở. Theo Báo Điện tử Chính phủ, hơn 4.800 đội hình với gần 241.400 đoàn viên, thanh niên đã ra quân tại 3.321 xã, phường và đặc khu. Trong quá trình triển khai, các đội hình trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, tài khoản định danh điện tử VNeID và các ứng dụng số thiết yếu, góp phần đưa kỹ năng số đến gần hơn với đời sống cộng đồng.
Khi đoàn viên kiên nhẫn hướng dẫn người cao tuổi thực hiện thủ tục trực tuyến, hay sinh viên dùng kiến thức công nghệ để hỗ trợ người dân, tinh thần trách nhiệm được thể hiện bằng những việc làm cụ thể. Những trải nghiệm như vậy cần được kết nối với giáo dục trong nhà trường, giúp người học có cơ hội thực hành những giá trị được giảng dạy.
Tinh thần ấy phù hợp với Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó nhấn mạnh yêu cầu học đi đôi với hành, lý thuyết gắn với thực tiễn, nhà trường gắn với xã hội. Giáo dục đạo đức và lý tưởng vì thế cần hiện diện trong cả quá trình học tập, từ cách tổ chức giờ học đến việc xây dựng môi trường học đường công bằng, nơi thầy cô nêu gương và học sinh được khuyến khích suy nghĩ độc lập, chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
Bồi đắp lòng yêu nước trong thời đại số
Thế hệ học sinh, sinh viên hôm nay có điều kiện tiếp cận tri thức rộng mở, nhưng cũng phải đối diện với tin giả, nội dung độc hại và áp lực đám đông trên mạng xã hội. Chia sẻ thông tin sai vì chỉ đọc tiêu đề, hùa theo đám đông để công kích người có quan điểm khác biệt hay phát tán hình ảnh riêng tư của người khác đều cho thấy ý thức công dân trong thời đại số cần được giáo dục bằng những kỹ năng cụ thể.
Ngày 14/9/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công văn số 6206/BGDĐT-GDPT hướng dẫn triển khai giáo dục an toàn mạng toàn diện trong các cơ sở giáo dục phổ thông năm học 2026- 2027. Hướng dẫn chú trọng thực hành, trải nghiệm và xử lý tình huống, giúp học sinh nhận diện rủi ro thông tin, ứng xử có trách nhiệm trên mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng trí tuệ nhân tạo an toàn.
Đây là hướng triển khai đáng chú ý, bởi lời nhắc nhở chung chung rằng học sinh không nên chia sẻ tin giả sẽ khó phát huy hiệu quả nếu các em chưa biết kiểm chứng nguồn tin, phân biệt thông tin với ý kiến và nhận diện hậu quả của việc phát tán nội dung gây tổn hại. Khi người trẻ có khả năng tự đánh giá thông tin và chịu trách nhiệm với hành vi trực tuyến, giáo dục ý thức công dân mới theo kịp những thay đổi của đời sống.
Yêu cầu ấy cũng gắn với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Người trẻ cần được trang bị cả năng lực sử dụng công nghệ lẫn ý thức đạo đức, trách nhiệm và khả năng phân biệt đúng sai.
Lòng yêu nước cũng cần được bồi đắp bằng những cách gần gũi với thế hệ trẻ, từ hiểu biết lịch sử, trân trọng văn hóa dân tộc đến học tập nghiêm túc, lao động sáng tạo, bảo vệ môi trường và đóng góp cho cộng đồng. Khi người trẻ nhìn thấy con đường cụ thể để cống hiến bằng tri thức và năng lực của mình, lý tưởng sẽ trở nên gần gũi và có sức thuyết phục hơn.
Đừng khoán việc giáo dục cho nhà trường
Nhà trường giữ vai trò quan trọng, nhưng không thể một mình gánh toàn bộ trách nhiệm hình thành nhân cách người trẻ. Gia đình cần đồng hành bằng sự quan tâm và nêu gương; các tổ chức Đoàn, Hội, Đội cần tạo cơ hội để thanh thiếu niên tham gia hoạt động xã hội; báo chí và truyền thông cần lan tỏa những giá trị tích cực, cung cấp thông tin đáng tin cậy.
Hiệu quả phối hợp không thể chỉ đo bằng số cuộc họp, chương trình ngoại khóa hay phong trào được phát động, mà cần nhìn vào sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của người học. Một hoạt động tình nguyện sẽ có ý nghĩa lâu dài nếu người tham gia hiểu hoàn cảnh của người được giúp đỡ, biết tôn trọng phẩm giá của họ và tiếp tục quan tâm đến cộng đồng sau khi chương trình kết thúc.
Cùng với đó, cần quan tâm chất lượng đội ngũ giáo viên, giảng viên, tạo điều kiện để họ cập nhật kiến thức, đổi mới phương pháp và trao đổi về những vấn đề mới của đời sống. Việc đánh giá kết quả giáo dục cũng phải thực chất, tránh biến một chủ trương có ý nghĩa lâu dài thành cuộc chạy đua báo cáo thành tích.
Tại cuộc làm việc về triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 25/8/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng của nhà trường, mà là giáo dục được những con người như thế nào”. Thông điệp ấy gợi mở một thước đo quan trọng khi thực hiện Chỉ thị số 10-CT/TW, đó là kết quả giáo dục cần được nhìn nhận qua những chuyển biến trong nhận thức, nhân cách và hành vi, chứ không chỉ qua điểm số hay số lượng hoạt động được tổ chức.
Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về tri thức, công nghệ và năng lực cạnh tranh, nhưng mọi thành tựu đều cần được nâng đỡ bởi những con người có trách nhiệm, biết phân biệt đúng sai và giữ vững các giá trị tốt đẹp trước sức ép của hoàn cảnh. Khi bài học về lòng trung thực giúp học sinh dám nhận lỗi, kiến thức pháp luật giúp người trẻ tôn trọng quyền của người khác, còn lý tưởng cống hiến thôi thúc sinh viên đem tri thức giải quyết vấn đề của cộng đồng, giáo dục đã thực sự bước ra khỏi trang sách.
Đưa tinh thần Chỉ thị số 10-CT/TW vào đời sống, để những giá trị được dạy trong nhà trường trở thành cách nghĩ, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi công dân, chính là điều cần được kiên trì thực hiện.
