Bộ phim tài liệu “Vượt thời đại” của Đài Phát thanh - Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất sắc đạt Giải B Giải Búa liềm vàng lần thứ X. Tác phẩm là hành trình sáng tạo không chỉ nhằm dựng lại một giai đoạn lịch sử hay tổng kết một chặng đường đổi mới. Đó là nỗ lực đi tìm lời giải cho một câu hỏi có tính căn cốt: điều gì làm nên sức sống bền bỉ của cách mạng Việt Nam qua mọi khúc quanh của lịch sử?
Nhà báo Đào Trưng, đại diện nhóm tác giả, cho biết bộ phim được xây dựng dựa trên nội hàm cốt lõi của Đường Kách Mệnh – tác phẩm quan trọng của Hồ Chí Minh, một trong những văn kiện lý luận đầu tiên đặt nền móng cho đường lối cách mạng Việt Nam. “Chúng tôi không tiếp cận tác phẩm như một tư liệu lịch sử đơn thuần”, chị chia sẻ, “mà coi đó là điểm xuất phát của một tư duy – tư duy đổi mới, tiến công, sáng tạo”.
Theo chị Đào Trưng, tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh là tầm nhìn vượt thời đại, bởi Người đã kết hợp, vận dụng sáng tạo tinh hoa tri thức nhân loại vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam. Chính nền tảng lý luận ấy đã dẫn dắt cách mạng nước ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, đồng thời tạo cơ sở cho công cuộc đổi mới gần 40 năm qua. “Muốn hiểu bản chất của đổi mới hôm nay, phải quay về gốc rễ tư tưởng ấy”, chị nói.
Hành trình xuyên thời gian của một tư duy
“Vượt thời đại” được cấu trúc thành ba tập, như một dòng chảy liền mạch từ quá khứ đến hiện tại. Bộ phim không dừng ở việc nhắc lại những cột mốc lịch sử, mà đặt câu hỏi: cải cách và đổi mới trong tư duy Hồ Chí Minh những năm 1920–1930 có gì tương đồng và khác biệt với các cuộc cách mạng trên thế giới? Và tinh thần ấy được kế thừa, phát triển ra sao trong các kỳ Đại hội của Đảng ngày nay?
Đào Trưng cho biết, thay vì tái hiện lịch sử bằng phương pháp cũ, ê-kíp đã ứng dụng công nghệ AI để tái dựng bối cảnh, hình ảnh. “Chúng tôi muốn lịch sử hiện lên gần hơn với khán giả đương đại, nhưng vẫn đảm bảo tính xác thực và chiều sâu học thuật”, chị nói. Sự kết hợp giữa công nghệ và tư liệu giúp phần lịch sử không bị khô cứng, mà trở thành một nền tảng để đối chiếu với hiện thực.
Nếu phần đầu đặt nền móng lý luận, thì phần sau của bộ phim mở rộng không gian sang thực tiễn sống động của cải cách thể chế hôm nay. Ê-kíp ghi hình tại Khu công nghiệp Sóng Thần (Bình Dương), Khu Công nghệ cao TP.HCM, các tổng công ty, doanh nghiệp tư nhân, đơn vị hành chính công…Ở đó, cải cách không còn là khái niệm trừu tượng mà là những quyết định, sáng kiến, nỗ lực hằng ngày của cán bộ, công chức, người lao động.
“Nhóm tác giả không tìm nhân vật theo cách dựng lên hình mẫu”, Đào Trưng nói. “Nhân vật ở ngay trong dòng chảy lao động sản xuất. Đó là bí thư đảng ủy, là chuyên viên đề xuất sáng kiến, là người công nhân đang tạo ra năng suất mới. Chính họ làm cho tinh thần đổi mới trở nên hữu hình”.
Đặt lý luận vào nhịp sống của thành phố
Bối cảnh của bộ phim không tách rời TP Hồ Chí Minh – đô thị mang truyền thống năng động và sáng tạo từ những năm đầu đổi mới. Đào Trưng nhấn mạnh: “TP. Hồ Chí Minh từng là nguồn cảm hứng cải cách cho cả nước, và hiện nay vẫn là địa phương đi đầu về hạ tầng, kinh tế, dịch vụ. Nhưng sức bật lớn phải đi đôi với cơ chế đủ lớn”.
Bộ phim thẳng thắn phản ánh những vướng mắc, bất cập trong cơ chế đặc thù; đồng thời mời chuyên gia phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp. Theo chị, chính sự đối diện trực diện ấy tạo nên tính thuyết phục, “nếu chỉ ca ngợi thành tựu mà không chỉ ra điểm nghẽn, tác phẩm sẽ thiếu tính phản biện và chiều sâu”.
Ở đây, “Vượt thời đại” không chỉ kể câu chuyện về cải cách, mà còn đặt ra yêu cầu về đội ngũ cán bộ cách mạng trong giai đoạn mới – những người dám nghĩ, dám nói, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Tinh thần tiến công cách mạng được nhìn nhận không phải như một khẩu hiệu, mà là chuẩn mực hành động cụ thể.
Truyền thông thay cho tuyên truyền
Là tác phẩm chính luận truyền hình, thách thức lớn nhất với ê-kíp không nằm ở tư liệu, mà ở phương thức thể hiện. Đào Trưng chia sẻ thẳng thắn: “Ngày nay, muốn thuyết phục công chúng, không chỉ có tuyên truyền, mà phải là truyền thông”.
Bộ phim tránh lối đọc lời bình dài dòng hay tường thuật một chiều. Thay vào đó là phân tích, so sánh, đối chiếu để mở rộng góc nhìn. Cải cách trong tư duy Hồ Chí Minh được đặt cạnh các cuộc cải cách lớn trên thế giới, đặc biệt ở những quốc gia có tương đồng về ý thức hệ, để làm nổi bật bản sắc và tính sáng tạo của cách mạng Việt Nam.
Về mặt kỹ thuật, ê-kíp không lựa chọn lối thể hiện tuyến tính quen thuộc mà tổ chức tác phẩm theo nhiều tầng biểu đạt: âm nhạc được sử dụng như một dòng cảm xúc dẫn dắt, tiếng động tạo nhịp chuyển cảnh tự nhiên, đồ họa hỗ trợ làm rõ các luận điểm, còn nhịp dựng được tiết chế linh hoạt để tăng chiều sâu thị giác.
Nhà báo Đào Trưng cho rằng khán giả hiện nay đã quen với tốc độ tiếp nhận thông tin của thời đại số, nơi mỗi khuôn hình đều phải có sức nặng và ý nghĩa. Theo chị, nếu không làm mới cách kể và ngôn ngữ truyền hình, một tác phẩm chính luận rất dễ trở nên nặng nề và khó giữ được sự tập trung của người xem.
Chính tính cập nhật cũng là điểm khác biệt của “Vượt thời đại”. Bộ phim kịp thời bổ sung nội dung, mục tiêu Đại hội lần I Đảng bộ TP.HCM ngay sát thời hạn nộp tác phẩm. Khi Ban Giám khảo chấm giải, nhiều thông tin trong phim vẫn còn nóng hổi. “Đó là lợi thế của phim chính luận thời sự. Chúng tôi có thể cập nhật và tiếp cận những vấn đề mới nhất tại thời điểm đó”, chị nói.
“Vượt thời đại” vì thế không dừng ở một bộ phim tài liệu ba tập. Nó là nỗ lực đặt tư tưởng vào chuyển động của thực tiễn; đặt lý luận vào nhịp sống cải cách; đặt câu chuyện của Đảng vào dòng chảy truyền thông hiện đại.
Và ở tầng sâu hơn, bộ phim gửi đi một thông điệp giản dị mà mạnh mẽ: tinh thần đổi mới không phải sản phẩm của một giai đoạn, mà là bản chất của cách mạng Việt Nam. Tinh thần ấy đã được khởi nguồn từ những trang sách “Đường Kách Mệnh”, được hun đúc qua các cuộc cải cách, và đang tiếp tục hiện diện trong từng quyết sách, từng sáng kiến, từng con người dám vượt qua giới hạn của chính mình hôm nay.
Có lẽ, đó cũng là lý do “Vượt thời đại” chạm tới người xem – không chỉ bằng lập luận, mà bằng niềm tin vào một dòng chảy chưa bao giờ ngừng tiến về phía trước.
