Lệnh cấm vận bao gồm vận chuyển, bảo hiểm và hậu cần, thay thế cho cơ chế áp trần giá đã được triển khai từ cuối năm 2022.
Và mục tiêu kế hoạch trên của G7 và EU được tuyên bố là hạn chế doanh thu dầu mỏ của Nga trong khi tránh gây biến động lớn đối với nguồn cung toàn cầu. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của biện pháp này vẫn cần được đánh giá kỹ, xét đến cấu trúc chuỗi cung ứng dầu hiện nay.
Nga duy trì sản lượng khoảng 9,3 triệu thùng/ngày vào tháng 10, tương đương gần 9% nguồn cung toàn cầu, và hơn một nửa lượng này được xuất khẩu bằng đường biển. Do đó, việc cắt giảm dịch vụ vận tải có thể tạo áp lực lên nguồn thu của Nga, nhưng cũng đặt ra rủi ro đối với giá năng lượng quốc tế nếu nguồn cung bị gián đoạn đột ngột.
Trọng tâm của vấn đề nằm ở cơ chế thực thi. Nếu các cảng biển, cơ quan đăng kiểm và bộ máy pháp lý tại các quốc gia trung gian không phối hợp, việc kiểm tra và xử lý vi phạm có thể kém hiệu quả, tạo điều kiện để dầu Nga vẫn được luân chuyển thông qua các tuyến vận tải khác.
Khả năng thích ứng của Nga
Trong những năm gần đây, Nga và các đối tác đã xây dựng mạng lưới vận chuyển thay thế, thường được phương Tây gọi là “đội tàu ma”, bao gồm các tàu cũ đăng ký dưới cờ của các nước khác và sử dụng các kênh bảo hiểm - tài chính không thuộc phạm vi kiểm soát của phương Tây.
Theo Reuters, dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA) cho thấy tháng 10/2025 chỉ khoảng 38% lượng dầu xuất khẩu của Nga được vận chuyển trên tàu tuân thủ quy định của G7. Điều này hàm ý phần lớn giao dịch đã hoặc có thể chuyển sang những kênh không tuân thủ các điều kiện hiện hành.
Nguồn cung tàu cũ trên thị trường và khả năng mua lại từ nhiều chủ tàu quốc tế tạo điều kiện mở rộng vận tải “ngoài vùng ảnh hưởng phương Tây”. Các kỹ thuật như chuyển tải giữa tàu, đổi cờ đăng ký hoặc thay đổi tên tàu, cùng việc pha trộn dầu tại kho nổi, làm giảm khả năng truy vết. Trong bối cảnh đó, việc cấm dịch vụ hàng hải có thể làm tăng chi phí và rủi ro giao dịch, nhưng không đảm bảo ngăn chặn hoàn toàn xuất khẩu. Điều này có thể ảnh hưởng đến mức chiết khấu mà Nga phải áp dụng hoặc làm tăng phí giao dịch của các bên trung gian.
Một hệ quả kinh tế đáng chú ý là dịch chuyển thị trường. Theo các phân tích từ Reuters và Kpler, hơn 90% lượng dầu xuất khẩu đường biển của Nga hiện hướng tới Trung Quốc, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ. Nếu mức chiết khấu đủ hấp dẫn, dòng chảy có thể tiếp tục ổn định dù phương Tây siết chặt dịch vụ vận tải. Điều này đặt phương Tây trước lựa chọn chiến lược: gây áp lực lớn lên giá dầu Nga mà không đẩy giá năng lượng toàn cầu lên mức có thể tác động đến tăng trưởng kinh tế trong nước.
Lựa chọn chiến lược cho phương Tây: chi phí, rủi ro và thực thi
Để biện pháp cấm dịch vụ hàng hải có tính thực thi, nhiều chuyên gia cho rằng cần hội đủ 3 yếu tố: (1) Phối hợp quốc tế trong việc giám sát, truy vết và tạm giữ tàu; (2) Mở rộng trừng phạt theo chuỗi giá trị, bao gồm trung gian và các cảng tiếp nhận; (3) Khả năng chấp nhận tác động ngắn hạn đối với giá dầu.
Thiếu một trong ba yếu tố này có thể khiến biện pháp kém hiệu quả, do Nga có khả năng chuyển hướng sang “đội tàu ma” và duy trì hoạt động xuất khẩu.
Các nước châu Âu và Mỹ có thể phải đối diện với chi phí chính trị - kinh tế trong nước, bao gồm biến động giá năng lượng, áp lực lạm phát và phản ứng từ các đối tác thương mại. Bên cạnh đó, việc Nga tăng cường quan hệ kinh tế với Trung Quốc và Ấn Độ có thể làm giảm mức độ ảnh hưởng của các biện pháp hạn chế do phương Tây áp đặt, nhất là khi không có sự phối hợp rộng hơn ở cấp độ chiến lược.
Trên thực tế, việc thực thi cũng là thách thức lớn. Các chuyên gia phương Tây thừa nhận rằng lệnh cấm sẽ chỉ phát huy hiệu quả khi các tàu vi phạm bị xử lý. Hiện tượng “lệnh cấm trên giấy nhưng thiếu biện pháp cưỡng chế” có thể khiến dòng giao dịch tiếp tục diễn ra với các cấu trúc phức tạp hơn.
Việc G7 cân nhắc cấm dịch vụ hàng hải đối với dầu Nga đánh dấu một bước thay đổi chính sách rõ rệt, nhằm tác động vào nguồn thu quan trọng của Moscow. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào cơ chế thực thi cũng như sự phối hợp quốc tế. Khả năng chấp nhận chi phí kinh tế ngắn hạn của các nước phương Tây sẽ là yếu tố quyết định đối với tính khả thi của biện pháp trong dài hạn.
