Liên hợp quốc đã nhiều lần cảnh báo, thế giới đang đi chệch hướng khi việc sử dụng nước không bền vững, tình trạng ô nhiễm và ấm lên của nhiệt độ toàn cầu ngoài tầm kiểm soát đang khiến nguồn nước trở nên cạn kiệt.
2,1 tỷ người đang sống thiếu nước sạch trên khắp thế giới
Đây là con số được Liên hợp quốc (LHQ) đưa ra trong một báo cáo hồi tháng 8/2025. Trước đó, hồi năm 2024, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng LHQ (UNICEF), cũng cho biết, cứ 4 người trên thế giới thì có 1 người chưa được tiếp cận nước uống an toàn; trên 100 triệu người vẫn phải sử dụng trực tiếp nguồn nước mặt từ sông, hồ, kênh rạch.
Điều đáng quan ngại là sau nhiều năm, tỷ lệ này gần như không thay đổi là mấy. Năm 2020, phát biểu trong thông điệp nhân Ngày Nước Thế giới 22/3, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Guterres đã cho rằng “tài nguyên nước của thế giới đang phải chịu mối đe dọa chưa từng thấy” và cho biết hiện khoảng 2,2 tỷ người đang thiếu nước sạch, trong khi 4,2 tỷ người đang sống trong cảnh thiếu các hệ thống vệ sinh đầy đủ.
Cũng thời điểm đó, ông Qu Dongyu, Tổng giám đốc Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO), đã thẳng thắn cảnh báo: “Chúng ta phải hết sức nghiêm túc với tình trạng khan hiếm nước và tình trạng thiếu nước vì đó là thực tế mà tất cả chúng ta đang phải đối mặt”.
Trước đó, năm 2018, Tổng thư ký Liên hợp quốc cảnh báo nhu cầu ngày càng tăng đối với nước sạch và tác động nghiêm trọng hơn của biến đổi khí hậu đang khiến khan hiếm nước trở thành mối quan ngại sâu sắc. Thời điểm đó, theo người đứng đầu LHQ, 40% dân số thế giới đang bị ảnh hưởng bởi tình trạng khan hiếm nước, 80% nước thải đang được đổ thẳng ra môi trường mà không qua xử lý, và hơn 90% dịch bệnh có liên quan đến nước. Hơn 2 tỷ người thiếu khả năng tiếp cận nước sạch, hơn 4,5 tỷ người không được tiếp cận các dịch vụ vệ sinh đạt tiêu chuẩn.
Chết vì thiếu nước sạch…
Đó là thảm cảnh đã, đang và còn diễn ra tại nhiều khu vực trên thế giới. Thảm cảnh này có thể dễ dàng nhận diện nhất tại châu Phi - châu lục luôn được xem là khu vực kém an toàn về nước nhất, phải đối mặt với cuộc khủng hoảng khan hiếm nước trầm trọng nhất trên thế giới. Theo một số liệu được công bố năm 2024, có tới hơn 1,34 tỷ người (tương đương 85% dân số châu Phi) phải đối mặt tình trạng mất an ninh nguồn nước.
Trước đó một năm, năm 2023, Giám đốc Chương trình Nước sạch và vệ sinh của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đã lên tiếng cảnh báo châu Phi đang đối mặt với một thảm họa về nước. Đặc biệt, có khoảng 190 triệu trẻ em tại châu Phi đối mặt với ba nguy cơ cùng lúc liên quan liên quan đến nước gồm tiếp cận nguồn nước, vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân (WASH).
10 nước châu Phi hội tụ cùng lúc ba nguy cơ nghiêm trọng nhất về WASH gồm Benin, Burkina Faso, Cameroon, Chad, Côte d’Ivoire, Guinea, Mali, Niger, Nigeria và Somalia. Trung bình có khoảng 1.000 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mỗi ngày do những bệnh liên quan đến các dịch vụ WASH; trong đó cứ 5 trẻ thì có 2 trẻ sống ở 10 quốc gia châu Phi nói trên.
Trước đó, năm 2018, Nghiên cứu của UNICEF đối với 16 quốc gia về cách cung cấp nước ảnh hưởng đến trẻ em trong trường hợp khẩn cấp cũng cho thấy trẻ em dưới 5 tuổi có nguy cơ tử vong do các bệnh liên quan đến nước không an toàn và điều kiện vệ sinh kém cao hơn 20 lần so với xung đột. Trong đó, khốn khổ nhất không ai khác phần lớn là trẻ em châu Phi.
Cụ thể, có 72.000 trẻ em dưới 10 tuổi chết mỗi năm do các bệnh tương tự liên quan đến nước và các thiết bị vệ sinh không an toàn, so với 3.400 trẻ chết do bạo lực liên quan đến chiến tranh. Dữ liệu này được thống kê từ Afghanistan, Burkina Faso, Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Chad, Cộng hòa Dân chủ Congo, Ethiopia, Iraq, Libya, Mali, Myanmar, Somalia, Nam Sudan, Sudan, Syria và Yemen.
Việc khai thác nguồn nước một cách quá mức, bối cạnh địa - chính trị luôn diễn tiến phức tạp, vấn đề an sinh xã hội gần như bị bỏ qua hoàn toàn, điều kiện tài chính không có là những nguyên nhân khiến vấn nạn nước uống không an toàn luôn bủa vây châu lục này.
An ninh nguồn nước: Vẫn là câu hỏi ngỏ
Điều đáng quan ngại là cho tới nay, nước sạch - như thừa nhận của LHQ - vẫn là nỗi lo âu sống còn của toàn cầu. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hồi năm 2023 cho biết, 1,4 triệu người tử vong mỗi năm và 74 triệu người bị giảm tuổi thọ do các bệnh liên quan đến nước bẩn và điều kiện vệ sinh kém.
Báo cáo do Viện Tài nguyên thế giới công bố hồi tháng 8/2023 cũng cho biết thế giới đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nước chưa từng có. Cụ thể, một nửa dân số thế giới đang đối mặt với tình trạng căng thẳng cao độ về nước trong ít nhất 1 tháng mỗi năm và tình trạng này dự kiến sẽ ngày càng trở nên tồi tệ hơn.
Báo cáo cũng cho biết, 25 quốc gia, chiếm khoảng 1/4 dân số thế giới đang phải đối mặt với mức “căng thẳng cao cực độ” về tài nguyên nước. Trung Đông - Bắc Phi là khu vực có tới 83% dân số sống trong tình trạng thiếu nước nghiêm trọng, trong khi con số này tại Nam Á là hơn 74%. Thiếu nước cũng gây ra nguy cơ đối với an ninh lương thực, theo một dự báo năm 2023, khoảng 31% GDP của thế giới có thể phải chịu hậu quả của tình trạng này.
Người đứng đầu Liên hợp quốc mới đây đã phải thốt lên chua chát rằng, cuộc khủng hoảng nước ngày càng nghiêm trọng, đáng ra phải nhận được sự quan tâm nhiều hơn của thế giới. Do đó, ông kêu gọi các quốc gia chung tay gây dựng một thế giới bền vững hơn và bắt đầu một thập niên hành động để đảm bảo nước cho sự phát triển bền vững.
Kế hoạch hành động nêu trên đặt mục tiêu thay đổi cách tiếp cận các nguồn cung nước, hệ thống vệ sinh, quản lý nước, và giảm rủi ro dịch bệnh nhằm xử lý tốt hơn tình trạng khan hiếm nước, đấu tranh với sự biến đổi khí hậu và tăng cường khả năng ứng phó; kết hợp các chương trình, dự án nước và vệ sinh hiện có với chương trình nghị sự phát triển bền vững 2030.
Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cũng cho rằng, thế giới đang đi chệch hướng khi việc sử dụng nước không bền vững, tình trạng ô nhiễm và ấm lên của nhiệt độ toàn cầu ngoài tầm kiểm soát đang khiến nguồn nước trở nên cạn kiệt. Còn một số chuyên gia thì cho rằng, tác động của cuộc khủng hoảng nước thế giới là vấn đề về “các kịch bản”.
Nhưng làm thế nào để thế giới không còn đi chệch hướng, có được các kịch bản hiệu quả cho vấn đề an ninh nguồn nước lại là câu hỏi ngỏ. Còn nhớ tại Diễn đàn nước thế giới lần thứ 10, diễn ra tại Bali từ tháng 5/2024, các chuyên gia từ Viện Nước Quốc tế Stockholm (Thụy Điển), từng chia sẻ, để có sự thay đổi thực sự bền vững, cần có những hiệp ước ràng buộc về mặt pháp lý và các Chính phủ cần phải làm việc với nỗ lực gấp nhiều lần, đồng thời cần sự hợp tác giữa nhiều bên, gồm cả khu vực công, tư hay các tổ chức phi chính phủ. Bên cạnh đó, để đạt mục tiêu tiếp cận nước sạch và vệ sinh vào năm 2030, thế giới cần phải tăng đầu tư gấp 3 lần, lên ít nhất 200 tỷ USD/năm.
Nhưng đến nay sau gần 2 năm, những giải pháp đó dường như vẫn chưa được thực thi hiệu quả. Không có nước thì không có lương thực, không có hòa bình, không có sự sống, vì thế mỗi giọt nước cần được quản lý tốt. Nhưng quản lý như thế nào cho tốt lại đáng tiếc vẫn là vấn đề thời gian. Trong khi đó, nhiều nơi trên hành tinh này, số người sử dụng nguồn nước uống bị ô nhiễm, khiến gia tăng nguy cơ mắc bệnh tả, kiết lỵ, thương hàn và bại liệt, số người tử vong mỗi năm và bị giảm tuổi thọ do các bệnh liên quan đến nước bẩn và điều kiện vệ sinh kém vẫn không ngừng gia tăng…
