+ Tại cuộc họp về các Đề án phát triển nhân lực, nhân tài và Chiến lược phát triển nguồn nhân lực giai đoạn 2026- 2030, tầm nhìn 2050, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đặt ra ba câu hỏi: Đất nước cần nguồn nhân lực gì để thực hiện mô hình phát triển mới; hiện nay chúng ta còn thiếu gì và phải làm gì, đến thời điểm nào, để đáp ứng được yêu cầu đó? Theo ông, những điểm nghẽn nào khiến các trường đại học khó xác định khoảng trống kỹ năng, và cần chia sẻ dữ liệu ra sao để dự báo không đi sau thực tiễn?
- TS. Hoàng Ngọc Vinh: Quy chế của Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường đại học công khai tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp. Nhưng việc công khai có thực sự minh bạch và số liệu có đáng tin cậy hay không?
Số liệu quý III/2026 cho thấy, trong số người đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, nhóm đại học trở lên chiếm khoảng 19%, cao đẳng 7,3% và trung cấp 7%. Các báo cáo tuyển dụng trực tuyến phản ánh 36,5% vị trí yêu cầu đại học trở lên, 34,4% yêu cầu cao đẳng, trung cấp và 27,8% không yêu cầu trình độ chuyên môn kỹ thuật.
Hai nhóm số liệu không thể so sánh trực tiếp, nhưng gợi ra nghịch lý: doanh nghiệp khó tìm nhân sự đáp ứng yêu cầu, trong khi không ít cử nhân thất nghiệp hoặc làm trái ngành, trái nghề. Theo tôi, có bốn điểm nghẽn.
Thứ nhất, chương trình đào tạo thiếu hơi thở thực tiễn. Một số trường đại học vẫn mở ngành và dạy những gì mình có, ít khảo sát nhu cầu kỹ năng của thị trường hoặc tham khảo chương trình tiên tiến trên thế giới. Việc cập nhật chương trình chưa gắn chặt với doanh nghiệp và kết quả việc làm của cựu sinh viên.
Thứ hai, năng lực giảng viên và chất lượng mạng lưới đào tạo còn hạn chế. Có trường đại học địa phương được nâng cấp từ trung cấp, cao đẳng khi chưa chuẩn bị đầy đủ giảng viên, cơ sở vật chất, nhất là năng lực lãnh đạo, quản trị đại học. Vì vậy, sáp nhập, tái cấu trúc các cơ sở yếu kém là yêu cầu bức thiết để nâng chất lượng, không chỉ ghép đầu mối.
Thứ ba, quy mô tuyển sinh chưa tương xứng với năng lực bảo đảm chất lượng. Có trường mở ngành mới theo trào lưu khi chưa sẵn sàng giảng viên, phòng thí nghiệm và điều kiện thực hành. Điểm số sinh viên có thể cao nhưng năng lực thực tế khi vào doanh nghiệp chưa được đo lường đầy đủ.
Thứ tư, kiểm định chất lượng ở một số nơi còn hình thức, nặng về hồ sơ. Nâng cao chất lượng đòi hỏi giảng viên giỏi, máy móc và phòng thí nghiệm hiện đại. Nếu chỉ dựa vào tăng học phí để đầu tư, cơ hội học tập của con em gia đình khó khăn sẽ bị ảnh hưởng.
Dự báo nhân lực không thể thực hiện bằng phương pháp hành chính, bàn giấy hoặc dựa vào báo cáo một chiều từ các trường. Cần ứng dụng dữ liệu lớn để theo dõi sinh viên sau tốt nghiệp.
Phải kết nối dữ liệu tuyển sinh, tốt nghiệp của ngành Giáo dục với dữ liệu bảo hiểm xã hội, việc làm và cơ quan thống kê. Khi biết người tốt nghiệp làm ở đâu, vị trí nào, mức lương ra sao, bao lâu thì chuyển việc, chúng ta mới có bức tranh sát thực để định hướng quy mô tuyển sinh và điều chỉnh đào tạo.
Chiến lược nhân lực phải trả lời nền kinh tế đang thiếu những năng lực gì, chứ không chỉ cần thêm bao nhiêu bằng cấp.
+ Dự thảo Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản được yêu cầu bổ sung nội dung bồi dưỡng nhân tài công nghệ, kỹ thuật mũi nhọn. Theo ông, cần cơ chế tài chính, tự chủ học thuật và đãi ngộ đặc thù như thế nào để giữ chân nhân tài trong nước, thu hút nhà khoa học xuất sắc từ nước ngoài?
- TS. Hoàng Ngọc Vinh: Đãi ngộ tài chính là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Nếu chỉ cạnh tranh bằng lương, Việt Nam khó so bì với Hoa Kỳ hay Trung Quốc.
Điều quan trọng là xây dựng hệ sinh thái làm việc hoàn chỉnh. Nhân tài cần phòng thí nghiệm đồng bộ, trang thiết bị tiên tiến, kinh phí ổn định, cộng sự và học trò giỏi. Các nhóm nghiên cứu mạnh không nên đóng khung trong một trường, một viện mà cần liên trường, liên ngành, kết nối với doanh nghiệp và nhà khoa học ở nước ngoài.
Cùng với đó là thể chế thông thoáng, đơn giản hóa thủ tục hành chính, thị thực, cư trú; bảo đảm tự chủ học thuật và liên kết quốc tế. Văn hóa tổ chức phải cởi mở, tôn trọng khác biệt, xóa bỏ cơ chế thanh quyết toán chứng từ máy móc đang trói chân người làm khoa học.
Mặt khác, chúng ta thường hướng ngoại mà chưa đặt đúng câu hỏi: Đã khai thác, trọng dụng hết tiềm năng của đội ngũ nhân tài trong nước hay chưa?
Thời gian qua, nguồn lực lớn đã được đầu tư cho nghiên cứu khoa học, công nghệ. Nhưng phải nhìn thẳng sản phẩm thực chất tạo ra giá trị kinh tế - xã hội bao nhiêu, những nhà khoa học dẫn dắt đang ở đâu. Không có môi trường minh bạch, thuận lợi, những hạt giống tốt khó phát triển hoặc sẽ tìm đến nơi khác.
Nhân tài không chỉ tạo ra công trình cho riêng mình mà còn phải biết phát hiện, dẫn dắt và nhân rộng những nhân tài khác.
+ Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu trường chuyên chuyển từ chạy theo giải thưởng sang ươm tạo nhân tài gắn với đại học, phòng thí nghiệm và doanh nghiệp. Theo ông, cần đổi mới chương trình và đánh giá thế nào để khơi gợi tư duy nghiên cứu, khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn ngay từ phổ thông?
- TS. Hoàng Ngọc Vinh: Đây là chỉ đạo chạm đúng căn bệnh kinh niên. Bệnh thành tích ở một số địa phương biến trường chuyên thành nơi luyện “gà nòi” đi săn huy chương. Có nơi trường chuyên thành lựa chọn của con em gia đình có điều kiện hoặc vị thế, làm lệch mục tiêu. Trường chuyên cần là nơi khởi đầu ươm mầm nhân tài trong hệ sinh thái phát triển tài năng, không chỉ phục vụ thi đấu.
Theo tôi, cần đổi mới trên ba phương diện.
Trước hết, phải thay đổi thước đo chất lượng bằng “sản phẩm hậu trường chuyên”. Uy tín của trường không thể chỉ tính bằng giải học sinh giỏi quốc gia hay Olympic. Cần đánh giá sau 10–20 năm, bao nhiêu học sinh trở thành nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, doanh nhân có đóng góp cho đất nước. Giá trị cống hiến lâu dài mới là thước đo thực chất.
Thứ hai, mở rộng đào tạo chuyên sâu về khoa học, công nghệ, kỹ thuật (STEM). Trường chuyên không nên chỉ đóng khung trong các môn học thuật truyền thống mà cần mở các lớp chuyên STEM từ THPT, thu hút học sinh có năng khiếu công nghệ, kỹ thuật. Doanh nghiệp, tập đoàn công nghệ cần tham gia đỡ đầu, tài trợ trang thiết bị và đặt hàng những bài toán thực tế.
Thứ ba, tăng cường liên kết giữa trường chuyên với đại học, viện nghiên cứu để học sinh sớm tiếp cận nghiên cứu thực chất. Cần đánh giá lại các cuộc thi khoa học kỹ thuật, không để hoạt động này bị phong trào hóa, thành công cụ làm đẹp hồ sơ hoặc chạy đua suất tuyển thẳng đại học mà thiếu hàm lượng khoa học.
Đầu tư cho học sinh trường chuyên rất lớn. Nếu thiếu chiến lược tiếp tục bồi dưỡng, phát triển và trọng dụng nhân tài trẻ, chúng ta không chỉ lãng phí nguồn lực mà còn có nguy cơ chảy máu chất xám trong tương lai.
Trường chuyên không phải “cỗ máy” tạo huy chương, mà là điểm khởi đầu của chiến lược nhân tài quốc gia.
+ Xin trân trọng cảm ơn TS. Hoàng Ngọc Vinh!
