Theo dự thảo hồ sơ chính sách Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) vừa được Bộ Tư pháp công bố, Bộ Y tế đề xuất thành lập cơ quan quản lý an toàn thực phẩm trực thuộc Bộ ở cấp trung ương; đồng thời cho phép địa phương thành lập Sở An toàn thực phẩm cấp tỉnh hoặc củng cố Chi cục An toàn thực phẩm hiện có.
Chấm dứt cảnh “ba bộ cùng quản”
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là định hướng xây dựng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm thống nhất, xuyên suốt từ trung ương đến địa phương nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo kéo dài nhiều năm qua.
Hiện nay, lĩnh vực an toàn thực phẩm do ba bộ cùng quản lý gồm Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương. Thực tế này khiến việc phân định trách nhiệm trong nhiều vụ việc còn lúng túng, đặc biệt khi xảy ra ngộ độc thực phẩm, thực phẩm giả hoặc vi phạm trong sản xuất, kinh doanh.
Theo Bộ Y tế, mô hình hiện hành bộc lộ nhiều bất cập, hiệu quả phối hợp chưa cao, trong khi nguy cơ mất an toàn thực phẩm ngày càng phức tạp. Vì vậy, dự thảo luật lần này hướng tới một đầu mối chịu trách nhiệm chính, đồng thời tăng mạnh phân cấp cho địa phương.
Bộ Y tế đưa ra ba phương án tổ chức bộ máy và đánh giá phương án tối ưu là thành lập cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở trung ương trực thuộc Bộ Y tế.
Ở cấp tỉnh, UBND địa phương có thể lựa chọn một trong hai mô hình: thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở sáp nhập chức năng từ các sở liên quan; hoặc duy trì Chi cục An toàn thực phẩm thuộc Sở Y tế nhưng bổ sung thêm nhân lực, chức năng quản lý từ các ngành khác.
Đáng chú ý, dự thảo còn đề xuất thành lập đội an toàn thực phẩm cấp xã để trực tiếp kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm ngay từ cơ sở.
Theo phân tích của Bộ Y tế, phương án thành lập Sở An toàn thực phẩm sẽ giúp tăng tính chủ động, nâng cao thẩm quyền thanh tra, xử phạt và điều phối liên ngành. Mô hình này hiện đã được TP HCM triển khai thực tế.
Tuy nhiên, việc lập thêm sở chuyên ngành cũng đồng nghĩa phát sinh đầu mối hành chính mới và cần thêm thời gian hoàn thiện bộ máy.
Ngược lại, phương án duy trì Chi cục An toàn thực phẩm giúp tận dụng hệ thống sẵn có, triển khai nhanh và ít xáo trộn hơn. Dù vậy, hạn chế là tính độc lập chưa cao, còn phụ thuộc vào Sở Y tế và thiếu sự đồng đều giữa các địa phương. Đáng chú ý, khoảng 30% tỉnh, thành hiện đã không còn Chi cục An toàn thực phẩm nên nếu áp dụng mô hình này vẫn phải tổ chức lại từ đầu.
Bộ Y tế cũng cho biết phương án xây dựng hệ thống độc lập hoàn toàn bị loại do chi phí quá lớn, ước tính hơn 20.000 tỷ đồng và không phù hợp chủ trương tinh gọn bộ máy.
Siết quản lý từ trang trại đến bàn ăn
Không chỉ thay đổi tổ chức bộ máy, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi còn đề xuất chuyển hẳn phương thức quản lý từ “kiểm soát từng khâu” sang giám sát toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm.
Theo đó, việc quản lý sẽ được thực hiện xuyên suốt từ trồng trọt, chăn nuôi, giết mổ, chế biến, vận chuyển đến tiêu dùng thay vì chia cắt như hiện nay.
Các khâu sản xuất ban đầu tiếp tục thực hiện theo pháp luật chuyên ngành, còn Luật An toàn thực phẩm sẽ tập trung quản lý từ sau thu hoạch tới khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Dự thảo bổ sung hàng loạt quy định mới như kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các tác nhân gây ô nhiễm; yêu cầu cơ sở sản xuất áp dụng tiêu chuẩn tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 theo lộ trình.
Đáng chú ý, cơ quan soạn thảo đề xuất chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tăng kiểm tra đột xuất và xử phạt nghiêm vi phạm thay vì phụ thuộc chủ yếu vào thủ tục hành chính như hiện nay.
Các nhà hàng, bếp ăn tập thể, thức ăn đường phố cũng sẽ bị siết quản lý chặt hơn. Chính quyền địa phương được giao thêm trách nhiệm trong giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm trên địa bàn.
Song song đó, hệ thống kiểm nghiệm thực phẩm sẽ được tăng cường theo hướng chủ động lấy mẫu giám sát trên thị trường.
Quản lý theo nguy cơ thay vì “đánh dấu” sản phẩm
Một điểm mới đáng chú ý khác là cách tiếp cận quản lý theo nguy cơ thay vì phân loại sản phẩm theo mức độ rủi ro như trước.
Theo Bộ Y tế, bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể phát sinh nguy cơ ở từng mắt xích của chuỗi cung ứng nên cần kiểm soát xuyên suốt thay vì chỉ tập trung vào một số nhóm sản phẩm nhất định.
Hiện lĩnh vực thực phẩm do Bộ Y tế quản lý đã có hơn 138.000 sản phẩm. Nếu phân loại chi tiết theo mức độ rủi ro sẽ rất khó khả thi và phát sinh thêm thủ tục hành chính.
Dự thảo luật vì vậy hướng tới tăng hậu kiểm, siết trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý thay vì dồn nặng vào khâu cấp phép.
Theo đó, nhóm sản phẩm nguy cơ cao vẫn phải đăng ký bản công bố hoặc công bố tiêu chuẩn áp dụng. Trong khi đó, các nhóm còn lại sẽ được giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.
Riêng các cơ sở sản xuất thực phẩm dinh dưỡng y học, sản phẩm cho trẻ nhỏ, thực phẩm bổ sung… sẽ phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn do liên quan trực tiếp đến nhóm người tiêu dùng dễ tổn thương.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp cuối năm nay. Nếu được thông qua, đây sẽ là một trong những đợt cải tổ mạnh nhất đối với lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm trong nhiều năm qua, trong bối cảnh nỗi lo thực phẩm bẩn vẫn đang đè nặng lên đời sống người dân.
