1. Chiều 17/7, tại Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), nơi các lực lượng chức năng vẫn đang miệt mài tìm kiếm hài cốt những chiến sĩ đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã dành nhiều thời gian thăm hỏi, động viên những người làm nhiệm vụ. Giữa không gian lặng lẽ của một khu vực từng thấm đẫm máu xương, người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh: “Mỗi bộ hài cốt liệt sĩ được tìm thấy hôm nay không chỉ là một kết quả của công tác chuyên môn, mà còn là sự trở về của một người con với Tổ quốc, với gia đình; là sự trở về của một phần lịch sử…”.
Đây có lẽ là cách nhìn đầy đủ nhất về ý nghĩa của chiến dịch đang được triển khai trên phạm vi cả nước.
Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày đất nước thống nhất, hàng chục nghìn liệt sĩ vẫn chưa xác định được danh tính. Ở rất nhiều gia đình Việt Nam, trên bàn thờ có tấm bằng “Tổ quốc ghi công”, trong ký ức của người thân có một khuôn mặt, một tuổi trẻ, một lời hẹn ngày trở về. Nhưng giữa hai điều ấy vẫn thiếu một điều tưởng như giản dị nhất: một cái tên trên phần mộ.
Bởi thế, khi “Chiến dịch 500 ngày đêm” được triển khai trên phạm vi cả nước, nhiều người nhìn thấy ở đây không chỉ là một kế hoạch lớn về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Sâu xa hơn, chiến dịch ấy mở ra một cuộc trở về của ký ức, của lòng biết ơn và của trách nhiệm mà thế hệ hôm nay dành cho những người đã đi trước.
Trải qua hơn 50 năm xây dựng và phát triển, đất nước đã đổi thay rất nhiều. Những cây cầu mới, những đô thị mới, những thành tựu kinh tế - xã hội hôm nay đều là dấu ấn của một đất nước đang vươn lên. Nhưng song hành với hành trình phát triển ấy, Đảng, Nhà nước và nhân dân vẫn luôn dành nguồn lực để đưa những người đã ngã xuống trở về với Tổ quốc, với gia đình và người thân.
Chính cách ứng xử với những người đã làm nên các chiến thắng ấy góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa và sức mạnh tinh thần của dân tộc. Vì lẽ đó, “Chiến dịch 500 ngày đêm” mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhiệm vụ chuyên môn.
2. Sau hơn bốn tháng triển khai, “Chiến dịch 500 ngày đêm” đã tìm kiếm, quy tập hơn 1.400 hài cốt liệt sĩ; hàng chục nghìn mẫu hài cốt và hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân được thu thập để phục vụ giám định ADN. Dữ liệu lưu trữ trong và ngoài nước, công nghệ ADN, trí tuệ nhân tạo, bản đồ số, ngân hàng gene... đang được kết nối thành một hệ thống để phục dựng những mảnh ghép mà chiến tranh để lại. Những công nghệ mới đang giúp nối lại những mảnh ghép tưởng như đã thất lạc trong dòng chảy thời gian. Khi ADN được dùng để xác định danh tính liệt sĩ, khi trí tuệ nhân tạo hỗ trợ giải mã những dữ liệu chiến tranh, khoa học không còn chỉ phục vụ tăng trưởng kinh tế hay nâng cao năng lực cạnh tranh. Khoa học đang trở thành nhịp cầu nối những người đã ngã xuống với gia đình, với quê hương và với lịch sử.
Chính trong ý nghĩa ấy, lời khẳng định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rằng việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ là “trách nhiệm thiêng liêng trước Tổ quốc, trước nhân dân” và là “lương tri của mỗi người Việt Nam” mang nội hàm rộng hơn một yêu cầu đối với các lực lượng làm nhiệm vụ. Thông điệp ấy nhắc nhở rằng, sự phát triển của đất nước sẽ chỉ thật sự trọn vẹn khi đi cùng trách nhiệm gìn giữ ký ức dân tộc.
Bởi lương tri của một dân tộc không được đo bằng những điều được nói trong các diễn văn tưởng niệm, mà bằng những việc được kiên trì thực hiện sau mỗi lễ tưởng niệm: Sự lặng lẽ lần theo từng dấu vết, kiên nhẫn đối sánh từng mẫu ADN, không ngừng mở rộng nguồn tư liệu, huy động mọi nguồn lực để rút ngắn thêm một cuộc chờ đợi đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Vì vậy, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tiếp tục triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm” với quyết tâm cao hơn, quy mô lớn hơn, hiệu quả thiết thực hơn; đồng thời nghiên cứu tổng kết thành mô hình để từng bước triển khai trên phạm vi cả nước. Điều đó cho thấy mục tiêu của chiến dịch không chỉ là hoàn thành một kế hoạch 500 ngày, mà còn hình thành một cơ chế bền vững để việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ trở thành trách nhiệm thường xuyên của Nhà nước và toàn xã hội.
3. Đất nước đang hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ vào năm 2027. Tám mươi năm là quãng thời gian đủ để nhiều thế hệ sinh ra và lớn lên trong hòa bình, đủ để chiến tranh lùi xa khỏi ký ức trực tiếp của không ít người. Nhưng khoảng cách của thời gian không thể làm phai nhạt giá trị của sự hy sinh. Ngược lại, càng phát triển, chúng ta càng có điều kiện và càng có trách nhiệm làm nhiều hơn để hoàn thành những điều còn dang dở mà lịch sử gửi lại.
Vì thế, ý nghĩa lớn nhất của “Chiến dịch 500 ngày đêm” không nằm ở số lượng hài cốt được tìm thấy hay số mẫu ADN được đối sánh thành công, dù đó đều là những kết quả rất đáng trân trọng. Điều chiến dịch đang bồi đắp chính là sức mạnh tinh thần của dân tộc – sức mạnh được hình thành từ lòng biết ơn, từ ý thức trách nhiệm và từ sự đồng thuận rằng không một sự hy sinh nào được phép bị lãng quên.
Một dân tộc vững mạnh và đoàn kết sẽ được đo bằng cách họ ghi nhớ những người đã làm nên lịch sử của mình. Với Việt Nam, sự ghi nhớ ấy chưa bao giờ chỉ dừng ở những vòng hoa trong ngày kỷ niệm hay những phút mặc niệm trang nghiêm, mà được thể hiện bằng sự bền bỉ đi tìm từng phần mộ, kiên nhẫn phục dựng từng mảnh ký ức và quyết tâm trả lại tên cho những người đã hiến dâng cả cuộc đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
Có thể sẽ còn nhiều năm nữa mới tìm được hết những người lính còn nằm lại trong lòng đất mẹ. Nhưng chừng nào vẫn còn những người kiên trì đi tìm, vẫn còn những gia đình chờ đợi và đất nước vẫn luôn coi đó là trách nhiệm thiêng liêng, thì sẽ không có sự hy sinh nào thực sự bị lãng quên.
Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), từ tháng 3/2026, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Sau bốn tháng thực hiện, Chiến dịch đã đạt nhiều kết quả quan trọng: hơn 1.300 hài cốt liệt sĩ được quy tập; hơn 93.000 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ được thu nhận; hàng chục nghìn mẫu hài cốt cùng dữ liệu ADN đang được đồng bộ, phục vụ xác định danh tính các liệt sĩ chưa rõ thông tin.
