Thực tiễn là thước đo tuyệt đối của tài năng
Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất của chân lý. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng. Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”. Soi chiếu vào công tác nhân tài, mọi khẩu hiệu chiêu hiền đãi sĩ hay những nghị quyết dày dặn chữ nghĩa sẽ chỉ là lý thuyết suông nếu không được kiểm chứng bằng những chuyển biến cụ thể trong đời sống kinh tế - xã hội.
Nghị quyết số 30-NQ/TW xác lập hệ quy chiếu chuẩn mực: “lấy năng lực, thực tài, khả năng tổ chức thực hiện làm trọng yếu; lấy sản phẩm, kết quả, uy tín và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo chủ yếu. Kết hợp chặt chẽ đức với tài trong đó đức là gốc, thực tài là trọng, sản phẩm, kết quả, hiệu quả và cống hiến là thước đo”.
Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra hai giới hạn phương pháp luận sâu sắc: Trước hết, “đánh giá kết quả phải xét độ khó của nhiệm vụ, điều kiện thực hiện và giá trị lâu dài” nhằm bảo vệ những nhà khoa học làm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu công nghệ chiến lược khỏi tư duy nhiệm kỳ vụ lợi; đồng thời khẳng định “Thành tích không bù trừ vi phạm về chính trị, đạo đức, liêm chính” như một lằn ranh đỏ tuyệt đối, không cho phép tài năng chuyên môn trở thành tấm khiên che chắn cho sai phạm kỷ luật.
Lằn ranh trách nhiệm hai chiều của người “mở cửa”
Theo quy định của Kết luận số 205-KL/TW và Nghị định số 179/2024/NĐ-CP, việc đánh giá người tài hàng năm dựa trên báo cáo kết quả và văn bản xác minh sản phẩm sáng tạo; Kết luận số 105-KL/TW cũng khẳng định việc kịp thời chấm dứt giao nhiệm vụ khi nhân tài không đáp ứng yêu cầu. Song, lỗ hổng lớn nhất lâu nay là việc đánh giá chỉ săm soi một chiều vào người nhận việc. Nghị quyết số 30-NQ/TW đã chỉ thẳng căn bệnh kinh niên: “thẩm quyền chưa gắn chặt với trách nhiệm giải trình và hệ quả của quyết định”. Không thể chấp nhận một cơ chế bất công: khi thành công thì lãnh đạo cơ quan nhận công trạng quản lý, khi bế tắc thì đổ hết tội lỗi lên đầu nhà khoa học.
Để chấm dứt sự bất bình đẳng này, phát biểu bế mạc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã xác lập nguyên tắc trách nhiệm hai chiều đanh thép: “Khi công việc ách tắc, phải xem xét trách nhiệm cả cấp thực hiện và cấp giao việc”; “Khi chính sách không đạt mục tiêu, phải xem xét cả chất lượng tham mưu, thiết kế chính sách và trách nhiệm thực hiện”; “Người đánh giá, giới thiệu, bố trí cán bộ chịu trách nhiệm về quyết định giới thiệu của mình”. Nghị quyết số 30-NQ/TW đã cụ thể hóa nguyên tắc này vào việc đánh giá lãnh đạo: “Kết quả đánh giá cá nhân người đứng đầu phải gắn với kết quả của cơ quan, đơn vị, chất lượng đội ngũ, năng lực sử dụng cán bộ, phát triển cán bộ, chuẩn bị nguồn kế cận”. Kết luận số 105-KL/TW quy trách nhiệm trực diện: “Người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm về kết quả phát hiện, trọng dụng nhân tài thuộc phạm vi quản lý”. Người đứng đầu làm mất nhân tài, để người tài bị cô lập, phải chịu trách nhiệm chính trị trước cấp ủy cấp trên.
Giải bài toán thương mại hóa và đề xuất Bộ thước đo ba tầng
Thước đo tối hậu của tài năng không phải là tập bằng sáng chế nằm im trong tủ kính mà là việc công nghệ ấy có bước ra được thị trường để làm giàu cho đất nước hay không. Khoảng trống giữa nghiên cứu và thương mại hóa hiện nay đang phơi bày một nghịch lý xót xa: Theo dữ liệu công bố tháng 10/2026, trong hơn 1.000 sản phẩm sẵn sàng chuyển giao có tới 334 sản phẩm đạt mức độ sẵn sàng công nghệ cao nhưng cũng có tới 484 sản phẩm chưa xác định được mức độ sẵn sàng.
Tại TP. Hồ Chí Minh, chương trình thí điểm thương mại hóa năm 2026 ghi nhận 54 sản phẩm của 29 tổ chức tham gia (trong đó có 30 sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia). Song thực tế chỉ ra khoảng 37% kết quả nghiên cứu dù hoàn thiện kỹ thuật nhưng vẫn tắc nghẽn đường ra thị trường do các nút thắt định giá tài sản công, thủ tục giao quyền và tâm lý sợ trách nhiệm của bên nhận chuyển giao. Sự ách tắc ấy thuộc về trách nhiệm của người “mở cửa” thể chế chứ không thể quy kết cho nhà khoa học.
Từ thực tiễn nóng, cần kiến nghị một phương pháp luận quản trị đồng bộ thông qua Bộ thước đo ba tầng: Tầng thứ nhất đo lường người tài bằng các cam kết đầu ra minh bạch về sản phẩm công nghệ, giải pháp thể chế, giá trị gia tăng thực tế và chuẩn mực liêm chính học thuật. Tầng thứ hai đo lường cơ quan sử dụng thông qua mức độ thực hiện cam kết về trao quyền tự chủ chuyên môn, tốc độ giải ngân kinh phí, hạ tầng nghiên cứu và dũng khí bảo vệ rủi ro sáng tạo. Tầng thứ ba đo lường người đứng đầu cấp ủy: bài toán lớn của ngành, địa phương có được giải quyết triệt để hay không; bao nhiêu nhóm chuyên gia chiến lược được hình thành; bao nhiêu nhân tài kế cận trưởng thành để gánh vác tương lai.
Cùng với bộ thước đo là việc thiết lập các cơ chế kiểm soát độc lập: bắt buộc điều tra nguyên nhân mỗi khi có nhân tài xin rút lui khỏi khu vực công; minh bạch hóa toàn bộ các bài toán đặt hàng quốc gia trên Cổng thông tin và Cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân tài; duy trì kênh đối thoại định kỳ, trực tiếp giữa Thường trực cấp ủy với giới tinh hoa.
Guồng quay thể chế đã chính thức khởi động ở cấp cao nhất: Ngay sau Kết luận 105-KL/TW và Chương trình hành động số 48-CTr/TW ngày 15/10/2026 của Bộ Chính trị khóa XIV thực hiện Kết luận số 105-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chính phủ đã lập tức ban hành Nghị quyết số 336/NQ-CP ngày 23/10/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 105-KL/TW giao Bộ Nội vụ và Bộ Tài chính dẫn dắt việc xây dựng nghị quyết đặc thù của Quốc hội và bảo đảm ngân sách nhân tài 0,1% GDP. Các tỉnh ủy, thành ủy trên cả nước đang gấp rút hoàn thành chương trình hành động trong tháng 11/2026.
Thông báo số 166-TB/VPTW ngày 03/9/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng thông báo kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc về Đề án đổi mới công tác cán bộ đã gióng lên mệnh lệnh cải cách: Phải “thực sự tạo bước phát triển mới về tư duy, thể chế và phương thức công tác cán bộ”. Bước phát triển ấy đòi hỏi cả hệ thống chính trị phải chuyển từ câu hỏi thụ động: “Ta đã tuyển được bao nhiêu người?” sang câu hỏi chủ động đầy trách nhiệm: “Nhân tài đã tạo ra giá trị gì cho quốc gia và chúng ta đã làm tròn bổn phận dọn đường cho họ tỏa sáng hay chưa?”.
Tám mươi năm trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh lo Chính phủ “nghe không đến, thấy không khắp”. Tám mươi năm sau, trước ngưỡng cửa kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Đảng ta đòi hỏi người lãnh đạo không chỉ nghe thấu, nhìn khắp mà còn phải biết dùng đúng, dám trao quyền, kiên quyết bảo vệ nhân tài và chịu trách nhiệm đến cùng. Mở cửa chiêu hiền chỉ là sự khởi đầu. Dám trao trọng trách, nuôi dưỡng sáng tạo, cùng chia sẻ rủi ro và đo đếm bằng những mùa quả ngọt của đất nước mới thực sự là bản lĩnh, dũng khí và đạo đức của người “mở cửa”.