Bài viết “Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật – Động lực kiến tạo phát triển đất nước” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhân Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 đặt ra một thông điệp có ý nghĩa căn cốt: Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật vừa là yêu cầu giữ vững kỷ cương, vừa là động lực kiến tạo phát triển đất nước. Từ kiểm soát quyền lực, nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật đến tổ chức thi hành và hình thành văn hóa pháp luật, bài viết gợi mở những vấn đề vẫn là điểm nghẽn cần được giải quyết quyết liệt.
Thượng tôn Hiến pháp phải bắt đầu từ kiểm soát quyền lực
Một trong những yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh là thượng tôn Hiến pháp phải hiện diện trong từng quyết định, hành động của cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền. Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất; mọi quy định pháp luật phải phù hợp với Hiến pháp, mọi hoạt động công quyền phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định: “Không thể lấy mục tiêu phát triển hay sự cấp bách của công việc làm lý do bỏ qua tính hợp hiến, hợp pháp”. Phát triển nhanh không thể đồng nghĩa với làm tắt, làm ẩu hoặc tùy tiện vận dụng quy định. Một quyết định thiếu căn cứ pháp lý có thể tạo thuận lợi trước mắt nhưng dễ để lại hệ lụy lâu dài, làm phát sinh tranh chấp, thất thoát nguồn lực và suy giảm niềm tin.
Đặt trong tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, yêu cầu này gắn với mối quan hệ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ. Chủ trương của Đảng phải được thể chế hóa đúng đắn; cơ quan nhà nước thực hiện đầy đủ chức năng, thẩm quyền và trách nhiệm; Nhân dân tham gia xây dựng, giám sát việc thực hiện. Các tổ chức đảng, đảng viên cũng phải gương mẫu hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và chịu sự giám sát của Nhân dân.
Kiểm soát quyền lực không thể chỉ dừng ở phân cấp, phân quyền trong bộ máy hành chính. Quyền lực nhà nước phải được phân công rõ ràng, phối hợp và kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Quyền hạn gắn với trách nhiệm giải trình; phân cấp, phân quyền đi cùng năng lực, nguồn lực và cơ chế kiểm soát”.
Cùng với xử lý nghiêm hành vi lạm quyền, nhũng nhiễu, né tránh trách nhiệm, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ chủ động đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung theo đúng quy định pháp luật. Không để tâm lý sợ sai làm thui chột tinh thần dám nghĩ, dám làm, nhưng cũng không thể lấy danh nghĩa đổi mới để biện minh cho hành vi vụ lợi.
Pháp luật phải mở đường, thi hành phải đến cùng
Nếu kiểm soát quyền lực là điều kiện giữ vững kỷ cương thì chất lượng pháp luật và hiệu quả thi hành là yếu tố quyết định khả năng khơi thông nguồn lực, mở đường cho phát triển. Tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh ở yêu cầu đưa pháp luật trở thành động lực phát triển, thay vì chỉ tập trung vào chức năng quản lý.
Một quy định thiếu rõ ràng, thủ tục chồng chéo hay cách áp dụng khác nhau giữa các cơ quan đều có thể khiến công việc đình trệ, làm tăng chi phí và bỏ lỡ cơ hội đầu tư. Pháp luật cần bảo đảm thực chất quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, tự do hợp đồng và cạnh tranh bình đẳng. Người dân, doanh nghiệp chỉ có thể yên tâm đầu tư, sáng tạo khi quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ, chính sách minh bạch, ổn định và thực thi nhất quán.
Chất lượng xây dựng pháp luật cũng không chỉ được đo bằng mức độ thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh. Mỗi chính sách phải xuất phát từ lợi ích chung, đánh giá đầy đủ tác động đối với các nhóm xã hội, nhất là người yếu thế; bảo đảm cơ hội học tập, lao động, tiếp cận dịch vụ thiết yếu, an sinh xã hội và môi trường sống an toàn. Việc tham vấn cần thực chất, có tiếp thu và giải trình rõ ràng, tránh để lợi ích cục bộ hoặc lợi ích nhóm chi phối.
Cải cách thủ tục hành chính phải thực sự giảm thời gian, chi phí tuân thủ, không đẩy gánh nặng từ cơ quan quản lý sang người dân, doanh nghiệp. Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm cần đi cùng tiêu chuẩn rõ ràng, thông tin tin cậy và năng lực phát hiện, ngăn ngừa rủi ro. Với những mô hình phát triển mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát phải xác định rõ phạm vi, trách nhiệm và phương thức đánh giá, không để khoảng trống pháp lý trở thành rủi ro cho xã hội.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, pháp luật còn phải bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia và quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp trong các quan hệ xuyên biên giới. Thực hiện nghiêm cam kết quốc tế, nâng cao năng lực pháp lý, chủ động phòng ngừa và giải quyết tranh chấp cũng là điều kiện củng cố sức cạnh tranh, bảo đảm khả năng tự chủ của nền kinh tế.
Tuy nhiên, pháp luật dù tiến bộ đến đâu cũng khó phát huy giá trị nếu khâu tổ chức thực hiện không theo kịp. Vì vậy, cần xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, người đứng đầu; bảo đảm đầy đủ nhân lực, nguồn lực và văn bản hướng dẫn trước khi luật có hiệu lực. Trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp, mỗi nhiệm vụ phải rõ cơ quan chủ trì, người chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành, không để công việc của người dân bị gián đoạn. Khi phát sinh vướng mắc, cần xác định đúng nguyên nhân để xử lý: Quy định bất hợp lý thì sửa đổi, cán bộ thiếu năng lực thì bồi dưỡng, thiếu nguồn lực thì có phương án bảo đảm. Việc thuộc thẩm quyền phải giải quyết dứt điểm; vấn đề vượt thẩm quyền phải được báo cáo, đề xuất và theo dõi đến cùng.
Yêu cầu thực thi đến cùng cũng phải được thể hiện trong chuyển đổi số và bảo vệ công lý. Dữ liệu được chia sẻ đúng pháp luật phải giúp người dân giảm việc cung cấp lại thông tin, theo dõi quá trình giải quyết công việc, đồng thời bảo đảm an toàn thông tin và quyền riêng tư. Hoạt động xét xử phải bảo đảm tính độc lập của Thẩm phán, Hội thẩm; bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng, nghiêm chỉnh chấp hành. Những quyết định hành chính trái pháp luật phải được xử lý, khắc phục kịp thời; phản ánh, kiến nghị của người dân phải được tiếp nhận, giải quyết đến cùng.
Đó cũng là thước đo thực chất của chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Chất lượng pháp luật và hiệu quả thực thi phải được đánh giá bằng công việc được giải quyết đúng pháp luật, quyền lợi được bảo vệ và những chi phí bất hợp lý được cắt giảm”.
Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật từ mỗi chủ thể
Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật khó trở thành nền tảng bền vững nếu chỉ được đặt ra như yêu cầu đối với cơ quan công quyền. Bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh việc xây dựng văn hóa pháp luật từ sự gương mẫu của cán bộ, đảng viên đến sự tham gia chủ động, tự giác của người dân và doanh nghiệp.
Sự tận tâm của cán bộ, thái độ nghiêm túc sửa sai của cơ quan công quyền có sức thuyết phục hơn mọi lời kêu gọi. Để người dân tự giác chấp hành, pháp luật cũng phải rõ ràng, được giải thích thấu đáo và áp dụng công bằng. Người dân là chủ thể tham gia xây dựng, giám sát và bảo vệ pháp luật, chứ không đơn thuần là đối tượng thực hiện.
Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên, báo chí, đội ngũ luật gia, luật sư cần được phát huy trong giám sát, phản biện, hỗ trợ người dân thực hiện và bảo vệ quyền hợp pháp. Phổ biến, giáo dục pháp luật phải thiết thực hơn, giúp mỗi người hiểu quyền, nghĩa vụ và biết tìm đến đâu khi cần hỗ trợ, nhất là người yếu thế và người ở địa bàn khó khăn.
Những yêu cầu ấy càng có ý nghĩa trong giai đoạn đất nước triển khai Nghị quyết Đại hội XIV, hướng tới các dấu mốc 100 năm thành lập Đảng vào năm 2030 và 100 năm thành lập nước vào năm 2045. Mục tiêu phát triển không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô nền kinh tế, mà còn phải thể hiện ở chất lượng quản trị, sự công bằng trong tiếp cận cơ hội và niềm tin của người dân vào pháp luật.
Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi được thể hiện trong từng quyết định đúng thẩm quyền, từng chính sách sát thực tiễn và từng công việc được giải quyết đến nơi đến chốn. Khi quyền lực được kiểm soát, quyền con người được bảo vệ, trách nhiệm được xác định rõ và pháp luật được thực thi nghiêm túc, những quyết sách lớn mới có thể đi vào cuộc sống. Đó cũng là nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở kỷ cương, liêm chính và niềm tin xã hội.
