Thu hút nhân tài, nhân lên nguồn lực phát triển
Hơn 5 thế kỷ trước, Thân Nhân Trung (1419 - 1499; là danh sĩ, nhà chính trị và nhà văn hóa tiêu biểu dưới triều Hậu Lê, nổi tiếng với tư tưởng đề cao giáo dục và trọng dụng nhân tài) đã khẳng định “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.
Ngày 20/11/1946, trên Báo Cứu quốc số 411, giữa lúc chính quyền cách mạng còn rất non trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh công bố bài viết “Tìm người tài đức” trong đó nhấn mạnh: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài”.
Dù ở những giai đoạn lịch sử khác nhau, các tư tưởng ấy đều gặp nhau ở nhận thức sâu sắc về vai trò của nhân tài đối với vận mệnh đất nước.
Kế thừa tinh thần ấy, sự ra đời của Kết luận số 105-KL/TW đánh dấu một bước ngoặt chiến lược quan trọng trong tư duy phát triển của Đảng, xác lập góc nhìn hoàn toàn mới về vị thế của nhân tài trong cấu trúc năng lực tự chủ quốc gia. Theo đó, nhân tài không còn được nhìn nhận đơn thuần là nguồn lực phát triển chung mà được nâng tầm thành “nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, giữ vai trò quan trọng dẫn dắt phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tự chủ chiến lược của đất nước”. Thu hút và trọng dụng nhân tài phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, lấy lợi ích quốc gia - dân tộc làm định hướng cao nhất. Xác định đầu tư cho nhân tài là đầu tư dài hạn, chiến lược; thực hiện có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên nhân tài thực hiện các chương trình, dự án trọng điểm quốc gia.
Một đất nước có thể tiến nhanh, tiến mạnh hơn khi biết biến tri thức thành công nghệ, biến sáng kiến thành sản phẩm và biến năng lực của những con người xuất sắc thành sức mạnh phát triển quốc gia. Bởi vậy, câu chuyện nhân tài không đơn thuần là chính sách nhân sự, mà là vấn đề chiến lược đối với tương lai đất nước, có vai trò thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, quốc gia nào tạo được môi trường hấp dẫn để phát hiện, nuôi dưỡng và phát huy trí tuệ con người sẽ có lợi thế phát triển lâu dài.
Kiến tạo môi trường để nhân tài tạo ra giá trị
Trong thời đại khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, bài toán nhân tài không còn dừng ở việc tìm kiếm những cá nhân xuất sắc, mà đòi hỏi phải xây dựng môi trường, thể chế và cơ chế sử dụng phù hợp để tài năng được phát huy tối đa. Kết luận số 105-KL/TW thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy về vấn đề có ý nghĩa sống còn ấy. Không chỉ xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, Trung ương còn đặt ra yêu cầu tạo chuyển biến căn bản về nhận thức, thể chế và phương thức quản trị nhân tài.
Theo đó, Kết luận số 105 nhấn mạnh quan điểm: Đổi mới căn bản tư duy và phương thức quản trị nhân tài; chuyển từ quản lý con người theo tổ chức, biên chế sang quản trị và phát triển nhân tài, lấy sản phẩm, kết quả và giá trị cống hiến làm thước đo, trong đó trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn nhân tài là căn bản, lâu dài. Trọng dụng nhân tài phải gắn với bố trí đúng sở trường, giao nhiệm vụ lớn, trao quyền tự chủ thực chất, chấp nhận rủi ro có kiểm soát, bảo đảm nguồn lực và điều kiện làm việc.
Theo đánh giá của PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa, Ủy viên đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội khóa XVI, cần phải nhìn nhận rõ ràng rằng, có điểm khác biệt bản chất giữa “thu hút nhân tài” và “trọng dụng nhân tài”, xuất phát từ tư duy “dùng người” và “dụng người” có năng lực, trình độ. Nếu như “thu hút nhân tài” mới chỉ dừng lại ở khâu tuyển chọn, đãi ngộ ban đầu hay các chính sách “rước” người tài về, thì “trọng dụng” lại đòi hỏi phải tạo ra một hệ sinh thái và môi trường dung dưỡng phù hợp. Môi trường đó phải giúp người tài phát huy tối đa năng lực, phẩm chất của mình vào quá trình đổi mới, sáng tạo, làm chủ công nghệ, dám nghĩ, dám làm, dám đương đầu với khó khăn, thử thách đòi hỏi cao của thực tiễn, dám giải quyết những bài toán lớn và sẵn sàng cống hiến lâu dài cho cơ quan, tổ chức.
Nếu chỉ dừng lại ở khâu “thu hút” mà không “trọng dụng” - tức là chỉ tuyển mộ, sử dụng, khai thác mà thiếu đi môi trường dung dưỡng và hệ sinh thái hỗ trợ - thì người tài sẽ rất khó phát huy năng lực. Việc thiếu môi trường kiến tạo - phát triển với các điều kiện hỗ trợ như một hệ sinh thái đổi mới - sáng tạo, thì người tài khó có cơ hội được “phô diễn”, “bộc lộ”, “phát huy”, đồng thời vướng phải rào cản thể chế hay cách đánh giá cào bằng sẽ khiến người tài rơi vào tình trạng “vào rồi lại ra”, hoặc nguy hiểm hơn là bị vô hiệu hóa năng lực ngay trong hệ thống. Hệ quả của hiện tượng “lãng phí chất xám” (hay “chảy máu chất xám”) này là làm triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo, đồng thời làm suy giảm niềm tin và năng lực tự chủ nhân lực chiến lược của quốc gia.
Một môi trường, không gian nơi người tài có thể thoả sức cống hiến, tạo giá trị, như gợi mở của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà là sự cần thiết xây dựng văn hóa trọng dụng nhân tài, tạo lập môi trường và điều kiện để nhân tài phát huy năng lực, cống hiến và tạo giá trị. Khắc phục tình trạng đố kỵ, cô lập, sợ người giỏi... Như nhìn nhận của TS Phạm Ngọc Hùng, văn hóa trọng dụng nhân tài trước hết là văn hóa tôn trọng năng lực thực chất và giá trị cống hiến. Bằng cấp, học hàm, học vị, chức vụ hay thâm niên có thể là những căn cứ tham khảo, nhưng không thể thay thế việc đánh giá năng lực và kết quả thực tế. Đó còn là văn hóa dám phát hiện, dám tiến cử và dám sử dụng người giỏi.
Nhìn nhận về môi trường, không gian để người tài phát huy hết giá trị, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, người tài cần quyền được làm nghề một cách chuyên nghiệp: được chọn cộng sự, tiếp cận thiết bị, dữ liệu và kinh phí đúng lúc, được quyết định những vấn đề chuyên môn thuộc trách nhiệm của mình. Môi trường tốt còn cần khung pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng bảo vệ người sáng tạo. Quyền sở hữu trí tuệ phải rõ ràng, kết quả nghiên cứu và bí quyết công nghệ phải được bảo vệ, quyền lợi giữa nhà khoa học, cơ quan nghiên cứu và doanh nghiệp phải được xác định từ đầu. Họ cũng cần được làm việc cùng những người đủ giỏi. Chính sách nhân tài vì thế nhiều khi phải tạo điều kiện để một người giỏi xây dựng được cả nhóm, chứ không chỉ ưu đãi riêng cá nhân đó. Môi trường ấy cũng phải chấp nhận rủi ro của sáng tạo. Nếu mọi thất bại đều dễ bị quy thành trách nhiệm thì lựa chọn an toàn nhất sẽ là không thử điều mới.
Cùng chung góc nhìn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương cũng nhận định, với nhân tài, đãi ngộ vật chất là cần nhưng chưa đủ. “Một môi trường tốt cho nhân tài phải trả lời rõ 5 câu hỏi: Anh được giao việc gì? Anh có quyền gì? Anh có nguồn lực gì? Anh được đánh giá bằng tiêu chí nào? Nếu anh làm đúng thẩm quyền, đúng mục tiêu, có trách nhiệm nhưng kết quả thử nghiệm chưa thành công thì hệ thống bảo vệ anh ra sao. Khi 5 câu hỏi ấy có câu trả lời minh bạch, người tài mới có thể yên tâm dốc sức”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
Người tài có thể đến vì chính sách hấp dẫn, nhưng họ chỉ ở lại khi thấy mình được tin tưởng, được bảo vệ và có thể làm được việc. Điều đáng mừng là tại Chương trình hành động số 48-CTr/TW ngày 15/10/2026 của Bộ Chính trị về thu hút, trọng dụng nhân tài đã cho thấy, một không gian mới nơi người tài thoả sức cống hiến, chứng minh khả năng giá trị của mình đã được khai mở. Theo đó: Xây dựng văn hoá trọng người thực tài, tạo môi trường làm việc chuyên nghiệp, minh bạch, bảo vệ người dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; Rà soát, hoàn thiện chính sách khen thưởng, tôn vinh nhân tài, bảo đảm công khai, minh bạch, thực chất, gắn với hiệu quả cống hiến; Tổ chức các chương trình trao đổi, đối thoại giữa lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các cấp với đội ngũ nhân tài.
Trao quyền thực chất, đánh giá bằng kết quả
Một điểm mới mang tính đột phá trong Kết luận số 105-KL/TW cũng như Chương trình hành động số 48-CTr/TW là quan điểm đổi mới phương thức phát hiện, lựa chọn, trọng dụng và đánh giá nhân tài theo nhiệm vụ và kết quả. Theo đó, Đảng nhấn mạnh yêu cầu: Rà soát, hoàn thiện cơ chế phát hiện, giới thiệu, tiến cử nhân tài; khuyến khích thu hút nhà khoa học trẻ, sinh viên xuất sắc; Lựa chọn và trọng dụng nhân tài theo yêu cầu nhiệm vụ chiến lược, bài toán lớn gắn với sản phẩm, kết quả cụ thể; kịp thời điều chỉnh hoặc chấm dứt giao nhiệm vụ khi không đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, Đảng ta chỉ rõ: Đánh giá nhân tài trên cơ sở kết quả thực hiện nhiệm vụ, chất lượng sản phẩm, giá trị tạo ra và hiệu quả cống hiến; bảo đảm công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình.
Nhìn nhận về câu chuyện đánh giá nhân tài, PGS.TS Bùi Hoài Sơn lưu ý cần tránh hai cực đoan: một là tiếp tục đánh giá chung chung, cảm tính; hai là máy móc biến mọi giá trị thành con số. Nhân tài trong nghiên cứu khoa học khác nhân tài trong quản trị, văn hóa, công nghệ hay hoạch định chính sách. Vì thế, KPI phải được thiết kế theo vị trí việc làm và nhiệm vụ cụ thể, có trọng số khác nhau, nhưng cùng dựa trên một số nguyên tắc chung.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, hệ thống đánh giá nhân tài có thể cấu trúc thành 4 lớp chặt chẽ. Lớp thứ nhất là phẩm chất và kỷ luật. Đây là điều kiện nền tảng, không phải chỉ tiêu có thể lấy thành tích để bù trừ. Liêm chính, trách nhiệm, tuân thủ pháp luật, kỷ luật của Đảng và chuẩn mực công vụ phải được bảo đảm. Lớp thứ hai là sản phẩm đầu ra: đã tạo ra cái gì, chất lượng ra sao, có đúng thời hạn hay không. Lớp thứ ba là hiệu quả và tác động: sản phẩm đó giải quyết được vấn đề gì, tiết kiệm nguồn lực bao nhiêu, tạo giá trị mới gì cho người dân, doanh nghiệp, tổ chức hoặc ngành, lĩnh vực. Lớp thứ tư là đóng góp cho năng lực dài hạn: sáng tạo phương pháp mới, đào tạo đội ngũ kế cận, chuyển giao tri thức, xây dựng mạng lưới, nâng năng lực tổ chức.
Tinh thần xuyên suốt của Kết luận 105 là chuyển từ thu hút người tài bằng chính sách ưu đãi đơn thuần sang kiến tạo môi trường để tài năng phát triển, được giao trọng trách và tạo ra giá trị. Thu hút là điều kiện cần, nhưng trọng dụng hiệu quả mới quyết định khả năng chuyển hóa nhân tài thành nguồn lực phát triển. Khi nhân tài được đặt vào đúng vị thế dẫn dắt, được tin tưởng, trao quyền và bảo vệ trong một môi trường sáng tạo đích thực, tiềm lực quốc gia sẽ được nhân lên gấp bội, tạo đà cho Việt Nam bứt phá phát triển nhanh, bền vững và tự tin bước vào kỷ nguyên mới.
