“Tùy tài mà dùng người” – Từ lời dạy của Bác đến định chuẩn vị trí việc làm
Trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, Bác Hồ đã răn dạy sâu sắc: “Không có ai cái gì cũng tốt, cái gì cũng hay. Vì vậy, chúng ta phải khéo dùng người, sửa chữa những khuyết điểm cho họ, giúp đỡ ưu điểm của họ”. Người phê phán việc sử dụng cán bộ trái sở trường bằng hình tượng mộc mạc mà chuẩn xác: bắt thợ rèn đi đóng tủ, bắt thợ mộc đi rèn dao thì cả hai cùng bế tắc, hỏng việc; “Nếu biết tùy tài mà dùng người, thì hai người đều thành công”. Tư tưởng ấy chứa đựng một triết lý sâu xa: Tài năng của con người không phải là một hằng số bất biến mà là kết quả của sự cộng hưởng chính xác giữa năng lực chuyên biệt và bài toán thực tế. Đặt sai vị trí thì tinh hoa cũng hóa thành lúng túng; đặt đúng chỗ thì năng lực bình dị cũng bừng nở thành tài năng.
Nghị quyết số 30-NQ/TW đã nâng tư tưởng đó thành kỷ cương thể chế: “bố trí, sử dụng đúng người, đúng việc, đúng thời điểm, thực hiện nghiêm cơ chế “có vào, có ra, có lên, có xuống””. Mỗi vị trí việc làm “phải xác định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm, sản phẩm chủ yếu và yêu cầu năng lực; không vì một hoặc một số cá nhân mà đặt ra tổ chức, vị trí”. Kết luận số 105-KL/TW tiếp tục đóng dấu nguyên tắc: “nhiệm vụ đi liền với người thực hiện, thẩm quyền và nguồn lực”. Đúng việc nghĩa là người làm kỹ thuật phải được đối thoại bằng ngôn ngữ của công nghệ, người làm chính sách phải được đo bằng hiệu lực của thể chế, tuyệt đối không thể đem thước đo bàn giấy để trói buộc “đôi cánh” của chuyên gia.
Chiếc thang chỉ có một lối lên và bi kịch “giao việc, giữ quyền”
Nhìn lại cơ chế một thời, chiếc thang phát triển trong khu vực công chỉ có độc một lối đi lên. Kể cả khi Kết luận số 205-KL/TW ngày 07/11/2025 của Bộ Chính trị khóa XIII về tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù phát hiện, thu hút, trọng dụng nhân tài khoa học và công nghệ đưa ra những cú hích mạnh mẽ – đặc cách tuyển dụng nhà khoa học trẻ dưới 47 tuổi, hỗ trợ phụ cấp tối thiểu 300% mức lương vị trí việc làm trong 5 năm thì ở khâu sử dụng, các bậc thang ghi nhận phần lớn vẫn hướng về con đường bổ nhiệm chức danh phòng, sở. Vô hình trung, hệ thống tạo ra một nghịch lý: muốn khẳng định tài năng, muốn có tiếng nói và vị thế, nhà chuyên môn buộc phải leo lên nấc thang quyền lực hành chính.
Hệ quả là bộ máy vừa có thêm một nhà quản lý sự vụ trung bình, lại vừa mất đi một chuyên gia công nghệ xuất sắc đang độ chín muồi về sáng tạo. Họ bị bủa vây giữa núi hồ sơ hành chính, những cuộc họp triền miên và thủ tục quy trình, để rồi đôi bàn tay sáng chế dần nguội lạnh. Nghị quyết số 30-NQ/TW đã vạch trần hệ lụy đau xót ấy khi chỉ ra tình trạng đất nước “thiếu cán bộ có năng lực nổi trội, chuyên gia giỏi ở một số lĩnh vực chiến lược”.
Nguy hại hơn chiếc thang đơn độc là tình trạng “giao việc nhưng giữ quyền”. Kết luận số 105-KL/TW nhận định phương thức quản lý nhân tài “còn nặng về thủ tục”. Nghị quyết số 30-NQ/TW chỉ ra việc quản lý cán bộ “còn chia cắt theo từng khâu, từng cấp và từng nhiệm kỳ”, “thẩm quyền chưa gắn chặt với trách nhiệm giải trình và hệ quả của quyết định”. Một chuyên gia được mời về gánh vác trọng trách giải bài toán công nghệ quốc gia nhưng lại không được quyền lựa chọn cộng sự, không được tự chủ định đoạt kinh phí nghiên cứu, mua một chiếc máy hay mua vật tư hóa chất đều phải làm tờ trình qua hàng chục nấc xét duyệt. Sự trói buộc hành chính ấy bóp nghẹt mọi ý tưởng sáng tạo từ trong trứng nước. Khi không có công cụ và quyền hạn trong tay, thất bại của nhiệm vụ không nằm ở sự non kém của người tài mà nằm ở sự bất lực của thể chế dung dưỡng họ.
Thiết kế “hai làn đường” cho tài năng phát triển
Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo kiên quyết chấm dứt tình trạng “bao biện, làm thay, buông lỏng lãnh đạo hoặc xin ý kiến nhiều vòng về việc thuộc thẩm quyền” và tuyên bố dứt khoát: “Đã được giao thẩm quyền thì phải quyết định và chịu trách nhiệm”. Tư tưởng chỉ đạo đột phá ấy đã giải phóng hoàn toàn tư duy: “Trọng dụng không đồng nghĩa với bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo, quản lý; cần có các hình thức sử dụng phù hợp, không nhất thiết đều vào biên chế hoặc làm việc toàn thời gian tại một cơ quan”.
Từ đây, Nghị quyết số 30-NQ/TW chính thức mở ra “hai làn đường” song hành: “Hình thành hai hướng phát triển tương xứng giữa cán bộ lãnh đạo, quản lý và chuyên gia, cán bộ có chuyên môn sâu”, “bảo đảm người giỏi chuyên môn được ghi nhận và đãi ngộ tương xứng”. Đây là cuộc cách mạng về cấu trúc nhân sự: Người có tài quản trị sẽ phát triển theo đường cán bộ lãnh đạo; người có tài chuyên sâu sẽ vươn lên đỉnh cao chuyên môn với thang bảng lương, vị thế xã hội và quyền hạn tương xứng mà không phải tha hóa chuyên môn thành chức vị.
Kết luận số 105-KL/TW mở rộng tối đa các phương thức sử dụng: ký hợp đồng chuyên gia, tư vấn, biệt phái, làm việc theo chương trình, dự án; tuyển chọn không phân biệt khu vực công - tư, không tính vào biên chế hành chính; đặc biệt là cơ chế “Nhân tài dẫn dắt nhân tài”, trao quyền cho chuyên gia đầu ngành tự chủ chọn nhóm cộng sự và đào tạo đội ngũ kế cận.
Từ tầm nhìn lịch sử khi Chủ tịch Hồ Chí Minh tin cậy trao trọn quyền tự chủ cho kỹ sư Phạm Quang Lễ (Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa) làm Cục trưởng Cục Quân giới để toàn tâm nghiên cứu vũ khí mà không bị trói buộc bởi tệ quan liêu bàn giấy, mạch nguồn tư duy ấy hôm nay được thể chế hóa thành cơ chế “hai làn đường” rõ rệt.
Thực tế chuyển động tại các trung tâm học thuật hàng đầu là minh chứng thuyết phục cho sự đúng đắn của chủ trương này. Tại Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, thông qua cơ chế nhóm nghiên cứu mạnh và trao quyền tự chủ chuyên môn tối đa, GS. Phan Bách Thắng cùng PGS.TS. Phạm Kim Ngọc và các cộng sự được giải phóng hoàn toàn khỏi các thủ tục hành chính sự vụ hay chức danh quản lý phòng ban. Họ dồn toàn lực cắm chốt tại phòng thí nghiệm để giải bài toán công nghệ mũi nhọn về màng oxit crom và memristor phục vụ chip AI thế hệ mới – công trình vừa được Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) cấp Bằng sáng chế ngày 30/06/2026.
Tương tự, mô hình “Mỗi doanh nghiệp – Một nhà khoa học” của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST) đưa chuyên gia trực tiếp cắm chốt tại nhà máy, cùng doanh nghiệp giải bài toán công nghệ sản xuất. Khi chuyên gia được đi trên làn đường chuyên môn thuần túy với thẩm quyền đầy đủ, giá trị của họ được định lượng sòng phẳng bằng sản phẩm thực tế cho quốc gia chứ không cần phải tìm kiếm sự thừa nhận qua chiếc ghế quan chức hành chính".
Song hành với sự trao quyền là kỷ luật nghiêm minh: Kết luận số 105-KL/TW yêu cầu “kịp thời chấm dứt giao nhiệm vụ và cơ chế, chính sách liên quan khi nhân tài không đáp ứng yêu cầu”. “Có vào, có ra”, dòng chảy trọng dụng phải là một dòng sông cuộn sóng, đào thải sự trì trệ và chỉ giữ lại những giá trị phụng sự thực chất.
