Mở cửa chiêu hiền và bản lĩnh dùng người
LTS: Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhưng vận mệnh của từng giai đoạn cách mạng lại phụ thuộc mang tính quyết định vào bản lĩnh cầm lái và thuật dùng người của Đảng tiên phong. Tám mươi năm trước, trong bài viết lịch sử “Tìm người tài đức”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ tự nhận khuyết điểm “nghe không đến, thấy không khắp” khi chưa quy tụ hết người tài phụng sự Tổ quốc. Tám mươi năm sau, trước vận hội lịch sử đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, vấn đề nhân tài một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự của Trung ương như một đòi hỏi sống còn về năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng.
Từ nỗi trăn trở của vị lãnh tụ khai quốc đến các quyết sách mang tính bước ngoặt tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV là một sợi chỉ đỏ tư tưởng nhất quán: Nguyên khí quốc gia không tự nhiên mai một, tài năng của nhân dân không bao giờ cạn kiệt; sự hanh thông hay bế tắc hoàn toàn tùy thuộc vào tầm nhìn, dũng khí và độ mở của thể chế chính trị. Loạt bài chính luận 4 kỳ đi sâu mổ xẻ cuộc cách mạng về phương thức quản trị cán bộ: Đoạn tuyệt với căn bệnh hành chính “đếm người lấy chỉ tiêu”, dẹp bỏ tư duy phong chức tước để mua chuộc sự cống hiến; xác lập cơ chế giao việc khó, trao thực quyền, sẵn sàng bảo vệ rủi ro sáng tạo và lấy giá trị cống hiến thực tế làm thước đo danh dự. Mở rộng cửa chiêu hiền mới chỉ là khúc dạo đầu của ý chí chính trị; dám dùng đúng người, trao đủ quyền và chịu trách nhiệm đến cùng trước Đảng, trước Dân mới là bản lĩnh thực sự của người mở cửa.
Nhìn thẳng vào những mục tiêu thu hút chưa thể về đích cùng căn bệnh sợ sai, co cụm đang bào mòn sinh khí của bộ máy, Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn cùng các quyết sách tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV đã bóc trần đúng điểm nghẽn cốt tử: Tài năng không bao giờ được định danh bằng chức vị, bằng cấp hay những danh sách tuyển dụng cơ học ở đầu vào; tài năng chỉ phát tiết khi va đập với bài toán gai góc của thực tiễn. Dũng cảm nhận diện trách nhiệm của bộ máy dùng người chính là điểm tựa đầu tiên để tháo gỡ căn bệnh hình thức đã tồn tại dai dẳng suốt nhiều thập kỷ.
“Khuyết điểm đó tôi xin thừa nhận”
Lần giở lại từng trang sử vàng của nền Báo chí cách mạng, ngày 20/11/1946, giữa thời khắc vận nước như ngàn cân treo sợi tóc, Báo Cứu quốc số 411 đã đăng tải bức thông điệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài có đức. E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi những bực tài đức không thể xuất thân. Khuyết điểm đó tôi xin thừa nhận”.
Lời tự nhận khuyết điểm công khai của Người đứng đầu Chính phủ lâm thời không chỉ là sự mẫu mực tuyệt đối về đức khiêm nhường cách mạng mà là một tuyên ngôn kinh điển về văn hóa chính trị và chỗ đứng của trách nhiệm. Bác khẳng định: Nhân tài là vốn quý luôn tiềm tàng trong nhân dân; cái thiếu chưa bao giờ nằm ở lòng yêu nước của trí thức mà nằm ở năng lực nhận diện, khả năng lắng nghe và sự chủ động kiến tạo cơ hội của bộ máy công quyền. Người lãnh đạo cao nhất nhận lỗi về mình chứ tuyệt nhiên không đổ lỗi cho hiền tài chưa tự bước ra.
Một năm sau, trong tác phẩm mang tầm cương lĩnh quản trị “Sửa đổi lối làm việc” (1947), Người nâng tư tưởng ấy lên thành nguyên lý tổ chức: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”, “Muôn việc thành công hoặc thất bại, đều do cán bộ tốt hoặc kém”. Đặt lời tự phê bình năm 1946 bên cạnh nguyên lý dùng người năm 1947, một chân lý được định hình: Tìm kiếm người tài đức mới chỉ là điều kiện cần; nghệ thuật, dũng khí và cơ chế sử dụng người tài đúng việc, đúng tầm mới là điều kiện đủ để định đoạt sự thành bại của sự nghiệp cách mạng.
Mạch nguồn tư tưởng trường tồn ấy đã được Đảng ta tiếp nối và nâng lên tầm cao mới trong giai đoạn phát triển bứt phá hiện nay. Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 15/10/2026 của Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV về tiếp tục xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp và đổi mới căn bản, toàn diện công tác cán bộ một lần nữa khẳng định nguyên lý: “Cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng; công tác cán bộ là “then chốt của then chốt””, đồng thời xác lập vị thế mới: “nhân tài và nhân lực chất lượng cao là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia”.
Đột phá lý luận mang tính giải phóng tư duy thể hiện ở chỗ: Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 của Trung ương đã thẳng thừng gạt bỏ lớp vỏ bọc hình thức khi định nghĩa nhân tài là người có phẩm chất, năng lực nổi trội, tư duy sáng tạo; có sản phẩm, cống hiến đặc biệt; “có khả năng đảm nhận, giải quyết hiệu quả những nhiệm vụ quan trọng, mới, khó, phức tạp”. Đặc biệt, văn kiện yêu cầu dứt khoát “không đồng nhất nhân tài với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị, chức vụ quản lý hoặc thâm niên công tác”. Đó là lời cảnh tỉnh nghiêm khắc đối với căn bệnh sính bằng cấp, chuộng chức vị vốn đã làm xơ cứng công tác cán bộ suốt nhiều năm. Tài năng không nằm trong học bạ hay chiếc ghế quản lý; tài năng chỉ tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ với nhiệm vụ được giao và giá trị thực tế tạo ra cho Tổ quốc. Không có bài toán lớn xứng tầm thì không thể nhận diện được nhân tài và khâu “dùng” không bao giờ là cái bóng đi sau mà chính là tiền đề quyết định để khâu “tìm” đi đúng hướng.
Nhìn lại những con số đầu vào
Nhìn lại thực tiễn nhiều năm qua, không khó để nhận ra các đề án nhân tài thường tự giam mình trong chiếc lồng của tư duy “đếm đầu người” ở khâu tuyển mộ. Triển khai Kết luận số 86-KL/TW năm 2014 của Bộ Chính trị về chính sách thu hút, tạo nguồn cán bộ từ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cán bộ khoa học trẻ (được thể chế hóa bằng Nghị định số 140/2017/NĐ-CP), mục tiêu đặt ra là thu hút ít nhất 1.000 người đến năm 2020. Thế nhưng, theo báo cáo của Bộ Nội vụ, tính từ năm 2018 đến tháng 10/2024, sau hơn 6 năm triển khai ráo riết, cả nước mới chỉ tuyển dụng được 706 người. Dù con số có chuyển biến so với giai đoạn đầu, cái đích 1.000 người vẫn chưa thể cán mốc.
Tại phiên họp thứ 47 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 7/2025, tiếng chuông cảnh báo lại vang lên khi cơ quan giám sát chỉ rõ: chính sách tuyển dụng, thu nhập và môi trường làm việc trong khu vực công vẫn “chưa thực sự hấp dẫn”. Thực tế triển khai tại nhiều địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa, càng phơi bày sự lúng túng khi tiêu chuẩn bằng cấp cứng nhắc đã triệt tiêu cơ hội tiếp cận nhân tài bản địa. Kể cả khi Quyết định số 899/QĐ-TTg ngày 31/7/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đặt mục tiêu 10% đến 20% nhân tài vào biên chế mới thì câu hỏi nhức nhối vẫn bị bỏ ngỏ: Sau lễ trao quyết định rầm rộ, những con người ấy đã giải quyết được nút thắt gì cho đất nước?
Hạn chế mang tính hệ thống ấy đã bị Nghị quyết số 30-NQ/TW bóc trần: “Đánh giá cán bộ vẫn là khâu yếu, kết quả chưa được sử dụng thực chất, xuyên suốt; việc lượng hoá, kiểm chứng sản phẩm, kết quả, hiệu quả còn hạn chế”, “dữ liệu cán bộ còn phân tán”. Khi chiếc cân quản trị thiếu công cụ định lượng sản phẩm đầu ra, bộ máy tất yếu rơi vào căn bệnh hình thức: dồn hết tâm lực vào màn săn đón, rải thảm đỏ ban đầu để báo cáo thành tích nhiệm kỳ. Thu hút một con người là một quyết định hành chính nhanh gọn còn sử dụng một con người lại là một tiến trình dài hạn đầy rủi ro. Trọng dụng đòi hỏi phải bóc tách đề bài, rót kinh phí, trao quyền lực, kiên nhẫn đợi sản phẩm và dám bảo vệ thất bại khách quan. Vì thế, người ta dễ dàng ngả sang việc “mời” hơn là việc “dùng”.
Ngay cả những gói đãi ngộ vượt khung như Nghị định số 179/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 của Chính phủ quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng vào làm việc trong các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập – cho phép sinh viên xuất sắc hưởng 100% lương tập sự kèm 150% phụ cấp tăng thêm trong 5 năm, hay chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành được hưởng phụ cấp tăng thêm tối thiểu 300% mức lương vị trí việc làm cũng mới chỉ giải quyết được bài toán chiêu mộ đầu vào. Bảng lương cao chỉ đưa người tài qua khỏi ngạch cửa cơ quan; chỉ có bài toán thực chiến và môi trường tin cậy mới giữ họ ở lại cống hiến. Kết luận số 105-KL/TW khẳng định dứt khoát: “Nguyên nhân chủ yếu là nhận thức, trách nhiệm của một số cấp uỷ, tổ chức đảng và người đứng đầu cơ quan, đơn vị còn hạn chế”. Trách nhiệm một lần nữa thuộc về dũng khí của người lãnh đạo bộ máy.
Chuyển đổi căn bản: Từ “đếm người” sang đánh giá giá trị cống hiến qua nhiệm vụ
Bước chuyển căn bản được Trung ương xác lập tại Kết luận số 105-KL/TW: “Đổi mới căn bản tư duy và phương thức quản trị nhân tài; chuyển từ quản lý con người theo tổ chức, biên chế sang quản trị và phát triển nhân tài, lấy sản phẩm, kết quả và giá trị cống hiến làm thước đo, trong đó trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn nhân tài là căn bản, lâu dài”.
Sự thay đổi tư duy này thể hiện rõ nét qua phép so sánh hai con số: Năm 2014, Kết luận số 86-KL/TW đặt mục tiêu tuyển 1.000 người theo đầu cơ học; thì đến năm 2026, Kết luận số 105-KL/TW đặt mục tiêu khoảng 1.000 nhân tài quốc gia gắn chặt với từng bài toán, dự án cụ thể trong các ngành mũi nhọn như khoa học cơ bản, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, lượng tử, khoa học dữ liệu và công nghệ chiến lược. Cùng một con số, nhưng tư duy quản trị đã chuyển từ việc lấp đầy chỗ trống biên chế sang tìm kiếm lời giải cho vận mệnh phát triển quốc gia.
Thực tiễn cho thấy bài học từ Chương trình VNU350 của Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh là một lát cắt đáng suy ngẫm: dù đã thu hút được hơn 80 nhà khoa học xuất sắc hướng tới mục tiêu 350 người vào năm 2030, song giá trị cốt lõi của chương trình không dừng ở danh sách người trúng tuyển mà được đo bằng các nhóm nghiên cứu mạnh và các công trình ứng dụng liên ngành hình thành sau tuyển dụng. Tương tự, tại Hà Nội, Nghị quyết số 92/2026/NQ-HĐND ngày 27/01/2026 đã phá vỡ thế độc đạo của biên chế công chức khi mở rộng phương thức ký hợp đồng giao nhiệm vụ, tiến cử nội bộ và khoán sản phẩm trọng điểm của Thủ đô.
Lời chỉ đạo bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đóng đinh nguyên lý quản trị mới: “Căn cứ nhiệm vụ chiến lược để tìm người, giao việc, trao quyền, bảo đảm nguồn lực; giữ người bằng môi trường làm việc, cơ hội sáng tạo, ghi nhận xứng đáng”. Trật tự đã đảo ngược: Nhiệm vụ phải đi trước, con người theo sau; tìm người là để giải bài toán hóc búa chứ không phải để sắp đặt biên chế. Kế hoạch của cấp ủy không thể mở đầu bằng danh sách những người cần mời mà phải bắt đầu bằng danh mục những điểm nghẽn kinh tế - xã hội đang cần hiền tài giải cứu.
