Từ thích ứng sang tham gia định hình cuộc chơi
Trong phát biểu khi tiếp các Trưởng đoàn tham dự Diễn đàn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt vấn đề theo cách trực diện hơn thường lệ. Ông nhấn mạnh, trong một thế giới đang thay đổi sâu sắc, điều cần trả lời không chỉ là ASEAN thích ứng ra sao, mà là sẽ định hình tương lai của chính mình như thế nào trong thế kỷ XXI.
Câu hỏi đó chạm vào đúng điểm yếu nhưng cũng là điểm then chốt của ASEAN hiện nay. Một khu vực có tiềm năng lớn, có vị trí địa chính trị quan trọng, nhưng năng lực chuyển hóa thành sức mạnh chung vẫn chưa tương xứng. Khi công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh đang tái cấu trúc các trụ cột phát triển toàn cầu, vị thế “đi sau điều chỉnh” không còn đủ để giữ vai trò trung tâm.
Từ góc nhìn đó, thông điệp được các nhà lãnh đạo Việt Nam đưa ra tại AFF 2026 mang tính nhất quán, ASEAN cần nâng cao năng lực tham gia vào việc hình thành các chuẩn mực, cơ chế hợp tác và xu hướng phát triển mới, thay vì chỉ thích ứng với những thay đổi diễn ra từ bên ngoài.
Các phiên thảo luận tại AFF 2026 cho thấy nhiều vấn đề không mới nhưng đang trở nên phức tạp hơn theo thời gian. Cạnh tranh giữa các nước lớn, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động an ninh khu vực, biến đổi khí hậu hay già hóa dân số đều đã được nhắc đến nhiều lần. Song lần này, điểm khác nằm ở cách tiếp cận. Thay vì dừng lại ở quản lý rủi ro, nhiều ý kiến bắt đầu đi vào năng lực tự cường và khả năng chủ động của ASEAN trong việc xử lý các biến động.
Từ các nhà hoạch định chính sách đến giới nghiên cứu quốc tế, nhiều ý kiến tại AFF 2026 đều gặp nhau ở một nhận định, ASEAN có đủ tiềm năng để trở thành điểm tựa ổn định của khu vực, nhưng điều kiện tiên quyết là nâng cao năng lực tự cường và hiệu quả liên kết nội khối.
Chính trong bối cảnh ASEAN cần những động lực hợp tác mới, AFF đã tạo thêm một không gian để các ý tưởng chiến lược được trao đổi trước khi đi vào các tiến trình chính thức của khu vực.
AFF: Không gian để ASEAN nghĩ xa hơn tương lai trước mắt
Một thay đổi dễ nhận thấy tại AFF 2026 là sự mở rộng đáng kể về thành phần tham dự. Bên cạnh các nhà lãnh đạo và quan chức chính phủ, Diễn đàn còn thu hút học giả, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và các mạng lưới nghiên cứu chính sách.
Sự mở rộng này không đơn thuần là câu chuyện tổ chức. Nó phản ánh một tư duy đang ngày càng rõ trong cách tiếp cận của Việt Nam đối với các vấn đề phát triển: Những thách thức mới không thể chỉ được giải quyết bằng nỗ lực của Nhà nước, mà cần sự tham gia rộng rãi của doanh nghiệp, giới nghiên cứu và các chủ thể xã hội khác.
Điều đó cũng tương đồng với những chuyển động đang diễn ra trong nước. Từ chủ trương phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo đến yêu cầu hoàn thiện thể chế theo hướng cởi mở hơn với các sáng kiến từ thực tiễn, Việt Nam đang cho thấy xu hướng mở rộng không gian tham gia của xã hội vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách.
Ở góc độ đó, AFF không chỉ là nơi ASEAN thảo luận về tương lai khu vực. Cách thức tổ chức và vận hành Diễn đàn cũng phần nào phản ánh tư duy phát triển mà Việt Nam đang theo đuổi: đối thoại rộng hơn, huy động nhiều nguồn lực hơn và tìm kiếm các giải pháp từ nhiều góc nhìn khác nhau.
Trong phát biểu tại Diễn đàn, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh yêu cầu ASEAN cần phải tham gia sâu hơn vào định hình xu thế toàn cầu, đồng thời phát triển trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và một cộng đồng lấy người dân làm trung tâm. Những định hướng này cho thấy một sự thống nhất rõ ràng với tư duy mà lãnh đạo cấp cao Việt Nam đã nêu, chuyển từ bị động sang chủ động, từ thích ứng sang kiến tạo.
Giáo sư Carl Thayer nhận xét, AFF đang dần trở thành một kênh đối thoại bổ trợ quan trọng của ASEAN, nơi các ý tưởng chính sách được hình thành và thử nghiệm trước khi đi vào tiến trình chính thức. Ông cũng lưu ý việc Việt Nam duy trì và điều chỉnh Diễn đàn theo hướng phù hợp với Tầm nhìn ASEAN 2045 cho thấy một cách tiếp cận có tính liên tục và chủ động.
Ở góc nhìn khác, Giáo sư Khúc Cường (Đại học Dân tộc Trung ương Trung Quốc) cho rằng việc Việt Nam đưa các nội dung như phòng ngừa xung đột, quản trị trí tuệ nhân tạo và đối thoại chính đảng vào chương trình thảo luận phản ánh rõ xu hướng tham gia ngày càng sâu hơn của Việt Nam trong việc định hình chương trình nghị sự khu vực.
Từ phía quốc tế, nhiều ý kiến đánh giá Việt Nam đang giữ vai trò ngày càng rõ trong việc duy trì và mở rộng không gian đối thoại khu vực. Không chỉ là nơi tổ chức, Việt Nam đang được nhìn nhận như một chủ thể góp phần duy trì nhịp đối thoại và thúc đẩy các sáng kiến mang tính dài hạn cho ASEAN.
Việt Nam: Từ nước tham gia đến nước khởi xướng
Nếu AFF những năm đầu chủ yếu được nhìn nhận như một sáng kiến đối thoại của Việt Nam, thì đến năm 2026, giá trị của diễn đàn đã được nhìn nhận rộng hơn. Điều được nhắc tới không chỉ là việc Việt Nam tổ chức một sự kiện khu vực, mà là cách Việt Nam góp phần bổ sung thêm một kênh trao đổi ý tưởng cho ASEAN trong bối cảnh các thách thức phát triển ngày càng phức tạp.
Các chủ đề được lựa chọn tại AFF 2026 như phòng ngừa xung đột, chuyển đổi năng lượng hay quản trị trí tuệ nhân tạo đều không phải những vấn đề ngắn hạn. Đây là những câu hỏi sẽ tác động trực tiếp tới năng lực cạnh tranh, mức độ tự cường và vị thế của ASEAN trong nhiều thập niên tới. Việc đưa những nội dung đó vào chương trình nghị sự cho thấy Việt Nam đang hướng sự quan tâm của Diễn đàn tới các vấn đề mang tính chiến lược dài hạn của khu vực.
Chính ở điểm này, vai trò của Việt Nam được thể hiện rõ hơn. Thay vì chỉ tham gia thảo luận những vấn đề đã được đặt ra, Việt Nam đang góp phần gợi mở những chủ đề mới, tạo thêm không gian để các bên cùng trao đổi và tìm kiếm tiếng nói chung.
Từ Hà Nội, AFF 2026 gửi đi một thông điệp rộng hơn phạm vi ASEAN. Trong một thế giới mà cạnh tranh ngày càng diễn ra trên cả bình diện ý tưởng, công nghệ và các chuẩn mực phát triển, khả năng đề xuất sáng kiến và tạo dựng đồng thuận đang trở thành một dạng sức mạnh mới của quốc gia. Những nước có thể kết nối các cuộc đối thoại và góp phần định hình chương trình nghị sự chung sẽ có vị thế lớn hơn trong cấu trúc khu vực đang hình thành.
AFF vì thế không chỉ là một diễn đàn đối thoại của khu vực. Sau ba lần tổ chức, đây đang trở thành một dấu ấn đối ngoại mang bản sắc riêng của Việt Nam: kiên trì thúc đẩy đối thoại, kết nối các nguồn lực tri thức và góp phần khơi mở những vấn đề chiến lược cho tương lai ASEAN.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gắn với cạnh tranh về ý tưởng và khả năng định hình luật chơi, giá trị của một quốc gia không chỉ được đo bằng nguồn lực mà còn bằng năng lực khởi xướng sáng kiến và tạo dựng đồng thuận. AFF 2026 cho thấy Việt Nam đang từng bước hiện diện trong không gian đó, không phải bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những đóng góp thực chất cho đối thoại, hợp tác và tư duy phát triển của khu vực.
