Khi ông Netanyahu cương quyết nói “không”
Ngày 9/8, tại cuộc họp nội các, Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố Israel “không chấp nhận văn kiện 15 điểm”, qua đó lần đầu tiên công khai bác bỏ kế hoạch được Tổng thống Donald Trump hậu thuẫn nhằm giải giáp Hamas và từng bước đưa Gaza ra khỏi tình trạng xung đột. Trước đó, chính quyền Israel mới chỉ bày tỏ những dè dặt, cho rằng khuôn khổ này không phản ánh lập trường của Israel, nhưng chưa trực tiếp phủ nhận toàn bộ kế hoạch.
Điểm mà ông Netanyahu phản đối không nằm ở mục tiêu giải giáp Hamas, bởi chính kế hoạch do chính quyền Trump hậu thuẫn cũng đặt việc này vào trung tâm. Khác biệt nằm ở cách thức và trình tự thực hiện.
Kế hoạch 15 điểm được xây dựng theo một lộ trình giải giáp và rút quân từng bước: Hamas trước hết giao nộp vũ khí hạng nặng, sau đó kiểm kê và lập bản đồ các đường hầm, cơ sở sản xuất và kho vũ khí, cuối cùng mới xử lý vũ khí hạng nhẹ. Quá trình này được giám sát và kiểm chứng bởi một ủy ban quốc tế. Đổi lại, Israel sẽ từng bước rút lực lượng khỏi Gaza.
Thủ tướng Netanyahu lại đặt điều kiện theo hướng gần như ngược lại. Ông tuyên bố quân đội Israel sẽ không rút khỏi Gaza cho đến khi Hamas “thực sự” bị giải giáp, bao gồm vũ khí hạng nặng, vũ khí hạng nhẹ và “tất cả vũ khí”. Với nhà lãnh đạo Israel, đó không thể là một sự giải giáp mang tính hình thức.
Sự khác biệt tưởng như chỉ là về trình tự này thực chất lại có thể quyết định số phận của toàn bộ kế hoạch. Nếu Israel chỉ rút quân sau khi Hamas hoàn toàn không còn vũ khí, thì quá trình giải giáp phải đạt đến kết quả cuối cùng trước khi một trong những điều kiện quan trọng nhất của kế hoạch được thực hiện. Trong khi đó, chính cơ chế do chính quyền Trump đề xuất lại dựa trên sự trao đổi từng bước giữa giải giáp và rút quân.
Đây chính là điểm khiến tuyên bố của Thủ tướng Netanyahu trở thành một nút thắt. Kế hoạch được thiết kế để các bên cùng di chuyển, còn Israel muốn bảo đảm một trong những điều kiện then chốt phải được hoàn tất trước khi họ hành động.
Hamas, ngược lại, tuyên bố vẫn cam kết với kế hoạch và kêu gọi các bên trung gian cùng những nước bảo trợ gây sức ép để tiến trình không bị cản trở. Một quan chức cấp cao của Hamas thậm chí cho rằng việc Netanyahu bác bỏ kế hoạch cho thấy Israel mới là trở ngại chính đối với việc triển khai thỏa thuận.
Tất nhiên, điều đó không có nghĩa Hamas đã trở thành một bên hoàn toàn đáng tin cậy trong tiến trình hòa bình. Chính phía Israel và nhiều người dân Israel vẫn nghi ngờ khả năng Hamas thực hiện đầy đủ cam kết, bởi đấu tranh vũ trang từ lâu đã là một phần trong bản sắc và mục tiêu của tổ chức này. Kế hoạch vì thế ngay từ đầu đã được xây dựng với cơ chế kiểm chứng chặt chẽ.
Nhưng khi một bên tuyên bố chấp nhận khuôn khổ còn bên kia công khai bác bỏ nó, bài toán Gaza rõ ràng đã xuất hiện một điểm nghẽn mới.
Không chỉ là chuyện giải giáp vũ khí
Điều đáng chú ý là Netanyahu không dừng lại ở việc yêu cầu Hamas từ bỏ năng lực quân sự. Ông còn tuyên bố rằng chừng nào ông còn là Thủ tướng Israel, sẽ không có một nhà nước Palestine nào được thành lập, dù ở Gaza hay Bờ Tây.
Chi tiết này cho thấy vấn đề phía trước không đơn thuần là làm thế nào để thu gom vũ khí của Hamas. Ngay cả khi giả định rằng quá trình giải giáp có thể hoàn tất, câu hỏi tiếp theo vẫn là ai sẽ quản lý Gaza, lực lượng nào bảo đảm an ninh và người Palestine sẽ có vai trò như thế nào trong trật tự mới.
Kế hoạch của chính quyền Tổng thống Trump đã cố gắng giải quyết phần nào khoảng trống đó bằng việc hướng tới một cơ chế quản trị mới. Theo lộ trình được công bố, Gaza cuối cùng sẽ được chuyển sang một ủy ban kỹ trị Palestine quản lý dưới sự giám sát của Hội đồng Hòa bình do Mỹ hậu thuẫn. Hamas sẽ phải giải giáp, trong khi Israel rút quân theo từng giai đoạn.
Nhưng cơ chế này lại phụ thuộc đáng kể vào sự hợp tác của Israel. Một phân tích được Al Jazeera dẫn lại cho rằng Hội đồng Hòa bình có rất ít khả năng tiến về phía trước nếu không có sự ủng hộ của Israel. Việc Thủ tướng Netanyahu bác bỏ văn kiện vì thế không chỉ làm chậm một bước trong kế hoạch, mà có thể khiến cả trình tự triển khai phải tính lại từ đầu.
Trong bối cảnh đó, tái thiết Gaza tiếp tục là bài toán bị treo. Sau nhiều tháng chiến sự và dù lệnh ngừng bắn đã được thiết lập từ tháng 10 năm ngoái, khoảng 2 triệu người Gaza vẫn sống trong những khu trại lều tạm. Israel tuyên bố sẽ không tiến hành tái thiết quy mô lớn trước khi Hamas giải giáp.
Nói cách khác, điều kiện mà ông Netanyahu đặt ra không chỉ tác động đến quân sự. Nó còn kéo theo hệ quả trực tiếp đối với đời sống dân thường và khả năng khôi phục Gaza. Chừng nào câu hỏi về Hamas chưa được giải quyết theo cách Israel chấp nhận, quá trình tái thiết khó có thể bước sang quy mô cần thiết.
Một mục tiêu khó đạt đến tận cùng
Đằng sau sự cứng rắn của ông Netanyahu là một mục tiêu có thể dễ hiểu từ góc nhìn an ninh của Israel: không để Hamas tiếp tục sở hữu khả năng tấn công Israel. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ giải giáp một tổ chức vũ trang không đồng nghĩa với xóa bỏ hoàn toàn lực lượng chính trị và tư tưởng đứng phía sau tổ chức đó.
Hamas có thể bị suy giảm năng lực quân sự, mất kho vũ khí, đường hầm và các cơ sở sản xuất; những thành phần vũ trang của tổ chức cũng có thể bị giải tán hoặc buộc phải chuyển giao vũ khí. Nhưng điều đó không tự động đồng nghĩa với việc những tư tưởng và quan điểm chính trị mà Hamas theo đuổi cũng biến mất.
Đây là điểm khiến mục tiêu “giải giáp hoàn toàn” trở thành một yêu cầu khó đạt đến tận cùng nếu được hiểu theo nghĩa phải loại bỏ mọi khả năng Hamas hoặc những tư tưởng tương tự tồn tại trong đời sống chính trị Palestine. Một tổ chức có thể mất năng lực quân sự nhưng những dòng tư tưởng chính trị không nhất thiết biến mất cùng với vũ khí.
Vì vậy, nếu mục tiêu cuối cùng là một Gaza không còn khả năng trở thành căn cứ cho các cuộc tấn công nhằm vào Israel, thì câu hỏi quan trọng không chỉ là Hamas còn bao nhiêu khẩu súng. Câu hỏi còn là sau khi súng được thu gom, một lực lượng chính trị nào sẽ thay thế khoảng trống mà Hamas để lại và liệu người Palestine có chấp nhận trật tự mới hay không.
Kế hoạch của Tổng thống Trump ít nhất đã cố gắng giải quyết vấn đề theo hướng đó, bằng cách kết hợp giải giáp, rút quân, cơ chế quản trị mới và kiểm chứng quốc tế. Tuy nhiên, chính kế hoạch này đang vấp phải yêu cầu cao hơn từ Thủ tướng Netanyahu: Israel phải chắc chắn rằng Hamas thực sự không còn vũ khí trước khi rút quân.
Điều này cũng giải thích vì sao bất đồng hiện nay giữa Israel và Mỹ có thể trở nên đáng kể. Ông Trump từng gọi thỏa thuận về giải giáp Hamas là một bước đột phá lịch sử, nhưng Netanyahu nay công khai phủ nhận văn kiện mà ông Trump hậu thuẫn. Quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo vốn đã xuất hiện những bất đồng về cách kết thúc các chiến dịch quân sự và sự hiện diện của Israel tại Gaza, Lebanon và Syria.
Với Thủ tướng Netanyahu, đây cũng là thời điểm nhạy cảm về chính trị. Ông đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử mà đối thủ đáng chú ý là cựu tướng Gadi Eisenkot. Trong khi cần duy trì sự ủng hộ từ Washington, bất kỳ nhượng bộ nào tại Gaza cũng có thể tạo thêm sức ép trong nước.
Nhưng dù nguyên nhân của sự cứng rắn nằm ở tính toán an ninh hay sức ép chính trị, kết quả trước mắt vẫn không thay đổi: một kế hoạch mà Hamas tuyên bố vẫn cam kết thực hiện đang bị chính quyền Israel bác bỏ, trong khi cơ chế thực thi lại không thể vận hành nếu thiếu sự hợp tác của Israel.
