"Thực tế này đòi hỏi các tòa soạn phải thay đổi cách tiếp cận: Yêu cầu đặt ra không còn chỉ là quản lý nội dung, mà phải tiến tới quản trị rủi ro của toàn bộ quy trình sản xuất và phân phối nội dung”, nhà báo Nguyễn Đức Hiển, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng nhận định.
Một nguồn tin chưa đủ để khẳng định một sự thật
Trong môi trường báo chí số, tốc độ xuất bản ngày càng cao, trong khi một thông tin có thể nhanh chóng được chia sẻ, sao chép và phát tán trên nhiều nền tảng. Điều đó khiến yêu cầu kiểm chứng và xác định giới hạn pháp lý của thông tin trước khi xuất bản trở nên quan trọng hơn.
Luật Báo chí 2025 quy định báo chí, nhà báo hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; đồng thời nghiêm cấm thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm và quy kết tội danh khi chưa có bản án của Tòa án. Với tin, bài liên quan đến pháp luật, chỉ một từ trong tiêu đề cũng có thể làm thay đổi trạng thái pháp lý của nhân vật.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển, những khái niệm như “đối tượng”, “nghi phạm”, “bị can”, “bị cáo” và “người phạm tội” không thể sử dụng tùy tiện, bởi đó là những trạng thái pháp lý khác nhau. “Một tít báo đi nhanh hơn một bước so với tố tụng có thể làm phát sinh rủi ro dù phần lớn dữ kiện trong bài là đúng”, ông phân tích.
Vì vậy, trước khi xuất bản, câu hỏi của tòa soạn không thể chỉ dừng ở việc “thông tin này có đúng không?”, mà còn phải xác định: “Ở thời điểm này, chúng ta có đủ căn cứ pháp lý để khẳng định điều đó đến mức nào?”.
Đây cũng là vấn đề đặt ra với việc sử dụng nguồn tin. Luật Báo chí 2025 yêu cầu cơ quan báo chí sử dụng chuẩn xác nội dung thông tin được cung cấp và nêu rõ xuất xứ nguồn tin. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Đức Hiển, có tài liệu không đồng nghĩa tài liệu đó đã đủ để kết luận; có nguồn tin không đồng nghĩa nguồn tin đó đương nhiên đúng.
Đặc biệt, tài liệu do một bên trong tranh chấp cung cấp không thể mặc nhiên được coi là sự thật khách quan chỉ vì có chữ ký, con dấu. Tòa soạn cần phân biệt rõ đâu là sự kiện đã được xác minh, đâu là thông tin từ nguồn, đâu là cáo buộc của một bên và đâu là nhận định của nhà báo.
Yêu cầu này càng trở nên đáng chú ý khi phạm vi thông tin mà nhà báo tiếp cận ngày càng rộng. Hồ sơ tác nghiệp có thể chứa số điện thoại, địa chỉ, giấy tờ định danh, tài khoản, thông tin tài chính, gia đình và nhiều dữ liệu cá nhân khác.
Ông Nguyễn Đức Hiển cho rằng, câu hỏi đặt ra không chỉ là phóng viên có được tài liệu từ đâu, mà còn là “dữ liệu nào thực sự cần thiết phải công bố để phục vụ lợi ích công chúng”. Có quyền tiếp cận một thông tin không mặc nhiên đồng nghĩa với quyền công bố toàn bộ thông tin đó.
Trong môi trường số, vấn đề này càng phức tạp bởi một thông tin sau khi xuất bản có thể được sao chép, chụp màn hình, lập chỉ mục và lưu trữ trong thời gian dài, ngay cả khi bài báo gốc đã được gỡ bỏ.
Cần xây dựng quy chế nội bộ về việc sử dụng AI
Một điểm mới đang tác động trực tiếp đến hoạt động tòa soạn là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo. Luật Báo chí 2025 quy định cơ quan báo chí và tác giả, tác phẩm báo chí sử dụng AI để hỗ trợ hoạt động báo chí phải tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ, AI và đạo đức nghề nghiệp.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển, AI có thể hỗ trợ tóm tắt tài liệu, dịch, đề xuất tiêu đề, phân tích dữ liệu, tạo hình ảnh, âm thanh, video, nhưng cũng có thể tạo ra những dữ kiện sai rất thuyết phục. Tuy nhiên, AI không thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo và trách nhiệm pháp lý của tòa soạn.
Điều này đặt ra yêu cầu các cơ quan báo chí phải xây dựng quy chế nội bộ về việc sử dụng AI: công việc nào có thể giao cho AI, công việc nào không được giao hoàn toàn cho AI, nội dung nào bắt buộc phải được con người kiểm chứng và ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng.
Trách nhiệm không dừng ở nút xuất bản
Nhưng quản trị rủi ro không kết thúc ở thời điểm bài báo được xuất bản. Luật Báo chí 2025 quy định trách nhiệm cải chính, xin lỗi khi cơ quan báo chí thông tin sai sự thật, đồng thời quy định cơ chế yêu cầu gỡ bỏ thông tin vi phạm và quyền phản hồi, yêu cầu cải chính của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
"Xóa, gỡ bài báo không mặc nhiên chấm dứt các nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ việc xuất bản”, ông Hiển nhấn mạnh. Vì vậy, tòa soạn cần có quy trình hậu kiểm rõ ràng, từ tiếp nhận phản ánh, bảo toàn tài liệu và lịch sử chỉnh sửa, kiểm tra nguồn tin, xác định trách nhiệm đến quyết định sửa, gỡ, cải chính hoặc xin lỗi; đồng thời phải xử lý cả những phiên bản nội dung đã được phân phối trên các kênh, nền tảng khác.
Từ đây, vấn đề trách nhiệm cũng cần được nhìn ở cấp độ hệ thống. Luật Báo chí 2025 quy định người đứng đầu cơ quan báo chí chịu trách nhiệm về hoạt động của cơ quan báo chí trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn; nhà báo chịu trách nhiệm về nội dung tác phẩm và hành vi vi phạm pháp luật của mình.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển, có thể thiết kế trách nhiệm trong tòa soạn thành một chuỗi: người viết chịu trách nhiệm về tác phẩm; người biên tập, người được giao duyệt và xuất bản chịu trách nhiệm trong phạm vi nhiệm vụ; lãnh đạo cơ quan báo chí chịu trách nhiệm quản trị hoạt động theo quy định pháp luật.
“Nếu sai phạm không chỉ do một cá nhân bất cẩn mà do tòa soạn không có quy trình phát hiện và ngăn chặn rủi ro, thì đó không còn đơn thuần là lỗi của phóng viên mà đã trở thành vấn đề của hệ thống quản trị”, ông phân tích.
Năm câu hỏi dựng ‘hàng rào’
Chính vì vậy, thay vì chỉ xử lý khi sự cố đã xảy ra, các tòa soạn cần chuyển mạnh sang phòng ngừa. Với những nội dung có nguy cơ cao, ông Nguyễn Đức Hiển đề xuất trước khi xuất bản cần trả lời năm câu hỏi: thông tin đã được kiểm chứng đến mức nào; cơ quan báo chí có quyền công bố hay không; cách thể hiện đã phân biệt rõ sự kiện, cáo buộc, ý kiến và bình luận chưa; việc công bố có gây thiệt hại không cần thiết hay không; và nếu phát sinh tranh chấp, tòa soạn có đủ hồ sơ để chứng minh toàn bộ quá trình tác nghiệp hay không.
Theo ông, năm câu hỏi này có thể trở thành một “hàng rào pháp lý - đạo đức” trước khi ấn nút xuất bản.
Suy cho cùng, quản trị rủi ro pháp lý không nhằm khiến người làm báo e ngại trước những vấn đề cần phản ánh. Ngược lại, một quy trình nghề nghiệp chặt chẽ giúp nhà báo có thêm nền tảng để điều tra, phản biện và theo đuổi những vấn đề vì lợi ích công chúng. "Pháp luật xác định giới hạn mà người làm báo không được vượt qua, nhưng đạo đức nghề nghiệp đòi hỏi cao hơn”, ông Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.
