Lời cảnh báo của nắng nóng
Sự bất ổn của khí hậu toàn cầu đang hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết qua đợt nắng nóng dữ dội đầu mùa đang hoành hành ở nhiều nơi trên thế giới. Những ngày qua, một đợt nắng nóng kỷ lục đã bao trùm khắp Đông Nam Á với nhiệt độ lên tới 42 độ C tại nhiều nơi, từ các con phố đông đúc của Bangkok đến những bãi biển vắng người ở Philippines. Tại Việt Nam, Hà Nội và các tỉnh miền Trung cũng ghi nhận đợt nắng nóng gay gắt.
Ở Nam Á, nhiều khu vực ở Ấn Độ và Pakistan đã chứng kiến nhiệt độ từ 45 - 49 độ C, cao hơn khoảng 6 độ C so với mức trung bình theo mùa. Nhiều quốc gia châu Âu cũng trải qua đợt nóng đầu mùa bất thường. Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và miền Nam nước Pháp ghi nhận nhiệt độ vượt 35 - 38 độ C, cao hơn khoảng 10 độ C so với mức trung bình nhiều năm. Anh cũng chứng kiến một trong những ngày tháng 5 nóng nhất gần 80 năm qua, vào ngày 24/5, với nhiệt độ lên đến 32,5 độ C.
Nắng nóng cực đoan làm gia tăng nguy cơ tử vong do sốc nhiệt, say nắng, và đột quỵ. Đã có ít nhất 16 người thiệt mạng ở miền Nam Ấn Độ do tác động của cái nóng như thiêu đốt hiện nay. Nhưng hệ quả không dừng lại ở sức khỏe con người. Hạn hán và cháy rừng có thể cướp đi sinh mạng của hàng trăm, hàng nghìn người cũng như hủy hoại sinh kế trên diện rộng.
Theo dữ liệu từ Mạng lưới Xác định Nguyên nhân Thời tiết Thế giới (WWA), mùa cháy rừng toàn cầu năm 2026 đã bắt đầu với tốc độ nhanh chưa từng có. Chỉ trong những tháng đầu năm, diện tích rừng và thảm thực vật trên Trái đất đã cao hơn 50% so với mức trung bình cùng kỳ hằng năm và vượt xa tới 20% so với kỷ lục lịch sử trước đó được thiết lập vào năm 2012. “Năm nay mùa cháy rừng toàn cầu đã bắt đầu rất sớm”, Theodore Keeping, nhà nghiên cứu về thời tiết cực đoan tại Đại học Hoàng gia London, đồng thời là thành viên của World Weather Attribution (WWA), một mạng lưới các nhà khoa học khí hậu, nhận định.
Đáng chú ý, thảm kịch không chỉ diễn ra ở những vùng hoang mạc khô cằn. Tại Tây Phi và vùng Sahel, diện tích cháy rừng cũng tăng vọt lên mức kỷ lục. Nghịch lý nằm ở chỗ, chính những trận mưa lớn bất thường trong mùa mưa trước đó đã kích thích cỏ dại phát triển mạnh mẽ. Khi các đợt nắng nóng dữ dội ập đến vào đầu năm 2026, lớp thực vật tươi tốt này nhanh chóng bị sấy khô, trở thành những “kho bồi chất đốt” khổng lồ. Giới khoa học gọi hiện tượng chuyển trạng thái đột ngột từ cực đoan ướt sang cực đoan khô này là một đặc trưng đang ngày càng tàn khốc do biến đổi khí hậu gây ra.
Dự báo về một “siêu El Nino”
Tuy nhiên, tất cả những yếu tố kể trên có thể mới chỉ là màn dạo đầu cho một năm cực đoan chưa từng có. Các mô hình dự báo khí hậu quốc tế cho thấy có tới 61% khả năng hiện tượng El Nino sẽ chính thức xuất hiện đầy đủ trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2026 và kéo dài ít nhất đến cuối năm. Điều đáng sợ hơn, đợt El Nino lần này xuất hiện ngay trên một “nền nhiệt” vốn đã bị nung nóng bởi hàng thập kỷ phát thải khí nhà kính từ việc đốt than đá, dầu mỏ và khí đốt.
Theo Giáo sư Friederike Otto từ Đại học Hoàng gia London, nhiệt độ mặt nước biển ở vùng trung tâm xích đạo Thái Bình Dương dự kiến sẽ tăng cao hơn mức trung bình từ 3 độ C trở lên trong nửa cuối năm 2026. Điều này làm dấy lên lo ngại về một đợt El Nino cường độ lớn.
Lịch sử cho thấy mỗi lần El Nino trở lại với cường độ cao, hậu quả để lại đều mang tầm vóc của một bước ngoặt. Năm 1877 – 1878, một đợt El Nino đặc biệt mạnh đã gây ra nạn đói tàn khốc từ Ấn Độ, Brazil đến miền Nam châu Phi và Trung Quốc, cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người. Những đợt El Nino mạnh vào các năm 1982, 1997 và 2015, mỗi lần đều gây thiệt hại kinh tế toàn cầu hàng trăm tỷ USD. Đợt 1997 – 1998 khiến hơn 70% diện tích đất liền Đông Nam Á rơi vào hạn hán, ảnh hưởng tới hơn 200 triệu người ở đỉnh điểm. Đợt 2023–2024 vừa qua lọt vào nhóm năm đợt mạnh nhất lịch sử quan trắc, góp phần đưa năm 2024 trở thành năm nóng nhất từng được ghi nhận.
Nếu siêu El Nino ập đến, tác động lên an ninh lương thực sẽ là mối lo lớn hơn cả. El Nino có xu hướng gây hạn hán ở Đông Nam Á và Úc, làm suy yếu mùa mưa tại Nam Á, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất lúa gạo, ngũ cốc, đường và dầu cọ. Bức tranh lương thực toàn cầu thêm phần nặng nề khi El Nino lần này xuất hiện đúng lúc chuỗi cung ứng thế giới vốn đã mong manh vì chiến tranh và gián đoạn thương mại.
El Nino đến và đi theo chu kỳ tự nhiên. Nhưng khi El Nino trở lại trên một hành tinh ngày càng nóng hơn, đó sẽ là phép thử cho năng lực chuẩn bị, sự phối hợp và ý chí chính trị của cộng đồng quốc tế trước một mối đe dọa mà khoa học đã nhìn thấy từ trước, nhưng hành động tập thể vẫn đang chạy sau.
