Theo giới phân tích, Washington chủ yếu kỳ vọng sức ép kinh tế sẽ làm suy yếu khả năng chống chịu của Tehran, trong khi Iran đặt cược vào chi phí chính trị và kinh tế ngày càng tăng đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump.
Không bên nào chịu nhượng bộ
Khi cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2, các mục tiêu được đặt ra rộng hơn nhiều, bao gồm làm suy giảm chương trình hạt nhân Iran, hạn chế năng lực tên lửa đạn đạo, làm suy yếu mạng lưới đồng minh khu vực và từng có thời điểm xuất hiện mục tiêu thay đổi chính quyền tại Tehran.
Tuy nhiên, theo diễn biến sau đó, các mục tiêu này đã được điều chỉnh hoặc giảm mức độ ưu tiên. Đáng chú ý, các nguồn tin Mỹ được Wall Street Journal dẫn lại cho rằng, Tổng thống Trump có thể chấp nhận kết thúc xung đột mà không cần một thỏa thuận hạt nhân toàn diện, với điều kiện Iran bảo đảm mở hoàn toàn eo biển Hormuz.
Nếu được xác nhận, đây sẽ là sự thay đổi đáng kể trong cách Washington đánh giá kết quả chiến tranh. Từ mục tiêu tác động trực tiếp tới năng lực hạt nhân của Iran, trọng tâm có thể chuyển sang bảo đảm tự do hàng hải và giảm áp lực lên thị trường năng lượng.
Lợi thế tình báo và khả năng duy trì đe dọa quân sự của Mỹ được cho là khiến Washington tin rằng Iran khó có thể nhanh chóng khôi phục năng lực hạt nhân ngay cả khi không đạt được một thỏa thuận chính thức.
Ở chiều ngược lại, Tehran đang sử dụng eo biển Hormuz như một đòn bẩy để buộc Washington thực hiện các cam kết mà hai bên từng thảo luận từ tháng 6. Các yêu cầu của Iran bao gồm nới lỏng trừng phạt đối với dầu mỏ và sản phẩm hóa dầu, giải phóng tài sản bị phong tỏa, chấm dứt phong tỏa hải quân và rút lực lượng Mỹ khỏi một số khu vực giáp Iran; Tehran cũng yêu cầu bồi thường thiệt hại chiến tranh.
Vì vậy, vấn đề cốt lõi không chỉ là mở lại tuyến vận tải chiến lược, mà còn là trình tự thực hiện cam kết: Iran muốn nhận được các nhượng bộ trước khi mở Hormuz, trong khi Washington cần bảo đảm tuyến hàng hải được khôi phục trước khi thực hiện những bước nhượng bộ có ý nghĩa.
Đây là điểm khiến hai bên khó đạt được đột phá. Mỗi bên đều lo ngại rằng nếu nhượng bộ trước, đối phương sẽ không thực hiện đầy đủ phần cam kết còn lại. Bất đồng vì thế không đơn thuần nằm ở nội dung thỏa thuận, mà ở vấn đề niềm tin, trình tự và cơ chế kiểm chứng. Trong điều kiện thiếu một cơ chế bảo đảm đủ mạnh, việc một bên chủ động đi trước có thể bị nhìn nhận là dấu hiệu suy yếu thay vì thiện chí đàm phán.
Tính toán của Tehran cũng chịu ảnh hưởng bởi nhận thức về cách tiếp cận của chính quyền Tổng thống Trump. Những lần Washington đưa ra cảnh báo quân sự mạnh nhưng sau đó lựa chọn kiềm chế có thể khiến giới hoạch định chính sách Iran đánh giá rằng Mỹ không muốn hoặc không thể duy trì một chiến dịch quân sự kéo dài với chi phí cao. Nếu nhận định này trở nên phổ biến tại Tehran, khả năng Iran chấp nhận nhượng bộ dưới sức ép sẽ giảm, đồng thời nguy cơ hai bên liên tục thử giới hạn của nhau sẽ tăng.
Nút thắt tại eo biển Hormuz
Khả năng duy trì sức ép lâu dài đang trở thành yếu tố quyết định đối với cả Washington và Tehran. Mỹ có lợi thế vượt trội về tiềm lực kinh tế, quân sự và khả năng tiếp cận thị trường năng lượng toàn cầu, nhưng cũng chịu sức ép từ giá nhiên liệu và dư luận trong nước.
Kho dự trữ dầu chiến lược của Mỹ đã giảm mạnh sau khi chính quyền Tổng thống Trump giải phóng một lượng lớn dầu dự trữ hồi tháng 3, trong khi giá xăng duy trì ở mức cao. Những yếu tố này làm tăng chi phí chính trị của một cuộc đối đầu kéo dài, đặc biệt khi Đảng Cộng hòa phải bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Iran lại đối mặt với những hạn chế khác. Nền kinh tế vốn chịu tác động lâu dài của các biện pháp trừng phạt, khả năng tiếp cận nguồn vốn và thị trường quốc tế bị hạn chế, trong khi việc duy trì căng thẳng tại Hormuz có thể gây tổn thất đáng kể cho chính Iran và các nước trong khu vực. Do đó, Tehran có thể sử dụng Hormuz như một công cụ gây sức ép, nhưng càng kéo dài việc hạn chế lưu thông, chi phí kinh tế và nguy cơ phản ứng quân sự cũng càng tăng.
Eo biển Hormuz trở thành điểm nút của cuộc đối đầu. Đây là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới và bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể tác động tới giá dầu, lạm phát và chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với Washington, bảo đảm tự do hàng hải là điều kiện để giảm áp lực kinh tế trong nước; đối với Tehran, khả năng tác động tới tuyến vận tải này tạo ra một đòn bẩy mà Iran có thể sử dụng trong đàm phán. Chính sự phụ thuộc lẫn nhau đó khiến Hormuz vừa là công cụ gây sức ép, vừa là lĩnh vực mà cả hai bên đều có động cơ tránh leo thang mất kiểm soát.
Bối cảnh khu vực càng làm cho bài toán trở nên phức tạp. Mỹ không hoàn toàn có cùng quan điểm với các đồng minh Trung Đông về cách xử lý Iran. Một số quốc gia vùng Vịnh như Oman, Qatar và Ả Rập Xê Út được cho là ngày càng coi ổn định khu vực và kiểm soát leo thang là ưu tiên, thay vì tiếp tục gia tăng sức ép nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ. Trong khi đó, UAE và Bahrain vẫn duy trì lập trường cứng rắn hơn, gần với Washington. Sự khác biệt này hạn chế khả năng hình thành một mặt trận thống nhất nhằm gây sức ép tối đa đối với Iran.
Kịch bản nào cho cuộc chiến?
Từ những yếu tố trên, có thể hình dung ba kịch bản chính. Thứ nhất, bế tắc kéo dài khi hai bên tiếp tục duy trì sức ép, tránh một cuộc chiến quy mô lớn nhưng cũng không đạt được thỏa thuận, khiến chi phí kinh tế và an ninh tích tụ theo thời gian. Đây có thể là kịch bản ít đột biến nhất nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ các sự cố cục bộ bất ngờ làm thay đổi tình hình.
Thứ hai, đạt thỏa thuận hạn chế khi Hormuz được mở lại từng bước để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt theo lộ trình, giải phóng một phần tài sản và thực hiện các cam kết khác. Điểm quyết định sẽ là xây dựng được cơ chế kiểm chứng và trình tự thực hiện đủ rõ để cả hai bên có thể nhượng bộ mà không lo đối phương lợi dụng.
Thứ ba, đàm phán thất bại và xung đột tái leo thang. Nếu Washington kết luận rằng, sức ép kinh tế chưa đủ làm Tehran thay đổi lập trường, trong khi Iran tiếp tục sử dụng Hormuz như công cụ mặc cả, Mỹ có thể nối lại các hoạt động quân sự quy mô lớn. Khi đó, rủi ro không chỉ nằm ở quan hệ Mỹ - Iran, mà còn có thể lan sang an ninh năng lượng, hàng hải và ổn định của toàn bộ Trung Đông.
Điểm chung của cả ba kịch bản là thời gian đang trở thành một công cụ chiến lược. Washington kỳ vọng Iran sẽ chịu sức ép kinh tế và quân sự đủ lớn để phải nhượng bộ; Tehran lại kỳ vọng chi phí năng lượng, áp lực chính trị và nguy cơ bất ổn khu vực sẽ khiến Washington phải điều chỉnh lập trường. Tuy nhiên, chưa bên nào có cơ sở chắc chắn rằng mình có thể chịu đựng lâu hơn đối phương.
