Được hình thành từ đầu thế kỷ XX, khoảng năm 1911, Chợ tình Xuân Dương đã trải qua hơn một thế kỷ tồn tại cùng những biến động của lịch sử nhưng vẫn lưu giữ được nét đẹp nguyên sơ, đậm đà bản sắc dân tộc. Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, chợ còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi đồng bào các dân tộc trong và ngoài khu vực gặp gỡ, giao lưu, thắt chặt tình đoàn kết.
Theo thông lệ, lễ hội diễn ra vào ngày 24 và 25 tháng Ba âm lịch hằng năm. Điểm đặc sắc của lễ hội là sự hội tụ của những nam thanh nữ tú trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu. Họ tìm đến nhau qua những câu hát Sli, điệu Lượn mượt mà, gửi gắm tâm tư, tình cảm và những lời hẹn ước cho mùa hội năm sau.
Lễ hội năm nay mang dấu ấn đặc biệt khi chú trọng công tác bảo tồn, phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống. Phát biểu tại lễ khai mạc, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Nông Văn Phong, Trưởng Ban tổ chức lễ hội cho biết qua nhiều giai đoạn lịch sử, đồng bào các dân tộc trên địa bàn vẫn gìn giữ tốt đời sống văn hóa, phong tục tập quán và những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình.
Điểm nhấn của chương trình khai mạc là hoạt cảnh nghệ thuật “Buôn Slam háng nhỉ hả chập căn”, tái hiện sinh động không gian chợ tình xưa. Chương trình gồm ba phần: “Chợ phiên ngày ấy”, “Nhớ thương câu hát Sli” và “Tháng Ba về hội”, tạo nên dòng cảm xúc xuyên suốt về đời sống văn hóa vùng cao.
Bên cạnh đó, các tiết mục múa Sli của đồng bào dân tộc Nùng cùng những màn hát múa ca ngợi quê hương, cuộc sống mới đã góp phần tạo nên bức tranh nghệ thuật đa sắc màu, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hóa dân tộc.
Đến với Chợ tình Xuân Dương, du khách không chỉ được hòa mình vào không gian âm nhạc dân gian đặc sắc mà còn có cơ hội trải nghiệm các trò chơi dân gian, thưởng thức ẩm thực địa phương và cảm nhận nét đẹp mộc mạc, nồng hậu của con người vùng cao.
Sau phần lễ chính, các đại biểu và du khách đã di chuyển xuống bến sông Na Rì để tham dự chương trình giao lưu hát Sli của các nghệ nhân thuộc Câu lạc bộ hát Sli xã Xuân Dương. Hoạt động này tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian trong đời sống cộng đồng.
Theo Ban tổ chức, việc duy trì và phát huy Lễ hội Chợ tình Xuân Dương không chỉ góp phần thực hiện chủ trương bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao đời sống nhân dân và quảng bá hình ảnh quê hương Xuân Dương tới du khách gần xa.
Chợ tình Xuân Dương gắn với câu chuyện tình yêu đầy thương cảm của một đôi vợ chồng người Tày ở thôn Pác Sen, xã Xuân Dương.
Tương truyền, trong một lần cùng nhau ra đồng lao động, người vợ bị một tên quan bắt đi vì mê sắc đẹp. Do thửa ruộng quá dài, người chồng không nghe thấy tiếng kêu cứu nên không thể cứu vợ. Nhiều năm sau, hai người có dịp gặp lại nhưng đều đã có gia đình riêng, chỉ biết ôm nhau khóc trong day dứt.
Cảm thương cho mối tình dang dở, dân làng cho phép họ có một ngày gặp lại để ôn chuyện cũ. Địa điểm gặp gỡ là cánh đồng dài gọi là Nà Rì và thời gian được chọn vào ngày 25/3 Âm lịch hằng năm. Từ đó hình thành nên Chợ tình Xuân Dương – nơi gặp gỡ, giao duyên và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào vùng cao.
