Chi tiêu quốc phòng, động lực mới cho nền kinh tế trì trệ của châu Âu?

Kế hoạch tăng chi tiêu quốc phòng chưa từng có

Hồi đầu tháng, chỉ vài giờ sau khi Mỹ ngừng viện trợ quân sự cho Ukraine, Liên minh châu Âu (EU) đã đề xuất một quỹ trị giá 158 tỷ USD để tăng chi tiêu quân sự và hỗ trợ Kiev. Đây được xem như gói chi tiêu quốc phòng đầy tham vọng nhất trong lịch sử hậu Chiến tranh Lạnh của khối này.

Quỹ 158 tỷ euro này, được huy động thông qua việc phát hành nợ của EU, sẽ tập trung vào việc mua các hệ thống phòng không và tên lửa, hệ thống pháo binh, tên lửa, đạn dược, máy bay không người lái và hệ thống chống máy bay không người lái…

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cũng đã vạch ra một số bước khác mà Ủy ban đang tìm cách thực hiện để huy động hàng trăm tỷ euro nữa, gọi là sáng kiến “ReArm Europe”. Sáng kiến này bao gồm nhiều biện pháp, trong đó có việc nới lỏng các quy tắc tài chính của EU để cho phép các quốc chi tiêu quân sự nhiều hơn.

Ủy ban châu Âu cũng muốn cung cấp các ưu đãi tài chính cho các quốc gia chuyển dịch dòng tiền sang chi tiêu cho ngành công nghiệp quốc phòng. Và theo báo Wall Street Journal, EU còn xúc tiến việc trao cho nhánh đầu tư của mình, Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB), nhiều quyền hạn hơn để cho các công ty quốc phòng châu Âu vay.

Bà Von der Leyen cho biết nếu những biện pháp mà EU hướng đến có thể làm tăng chi tiêu quân sự trung bình của các quốc gia thành viên tăng thêm 1,5% GDP thì sẽ làm tăng chi tiêu quân sự của khối thêm 800 tỷ euro (khoảng 870 tỷ USD) trong thập kỷ này.

Hướng ứng động thái từ Brussels, một loạt quốc gia châu Âu cũng công bố mức tăng lớn về chi tiêu quân sự. Tại Đức, Thủ tướng tương lai Friedrich Merz có khả năng sẽ đưa ra kế hoạch miễn trừ các khoản chi tiêu quốc phòng khỏi các giới hạn nợ tự áp đặt nghiêm ngặt của nước này. Đan Mạch sẽ tăng ngân sách quốc phòng lên hơn 3% GDP trong hai năm tới, và Anh cũng có kế hoạch tăng chi tiêu quân sự lên 2,5% GDP vào năm 2027.

Trong khi đó, Ủy ban châu Âu cũng vạch ra một kế hoạch, được xem như “sách trắng quốc phòng” mới nhằm lấp đầy lỗ hổng trong năng lực phòng thủ của EU và hỗ trợ Ukraine khi Mỹ cân nhắc cắt giảm hỗ trợ quân sự cho châu Âu.

Theo bản dự thảo của kế hoạch mà công ty tin tức tài chính Dow Jones Newswires tiếp cận được, Ban điều hành EU vạch ra một loạt chính sách bao gồm ưu tiên sản xuất vũ khí trong khối, khuyến khích các quốc gia thành viên hợp tác mua sắm chung, ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực như hệ thống phòng không và tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời nới lỏng một số thủ tục hành chính liên quan đến chi tiêu quốc phòng của các quốc gia.       

Dự thảo nêu rõ việc phát triển các dự án quy mô lớn trên toàn châu Âu và mua sắm chung giữa các quốc gia thành viên sẽ là chìa khóa để giải quyết tình trạng thiếu hụt năng lực giữa các quốc gia. “Châu Âu phải có bước tiến nhảy vọt trong quốc phòng”, dự thảo viết. “EU và các quốc gia thành viên phải vượt qua thách thức lịch sử”.

Tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế

Đối với một số nhà kinh tế, việc tăng cường chi tiêu ồ ạt cho quốc phòng có thể chính là điều mà EU cần để hỗ trợ một ngành sản xuất đang chịu áp lực và mở ra những động lực mới cho tăng trưởng và xuất khẩu.

Chi tiêu quân sự ảnh hưởng đến nền kinh tế theo nhiều cách, đôi khi trái ngược nhau. Trong ngắn hạn, nó có thể sử dụng lao động nhàn rỗi và vốn, và khuyến khích các công ty tư nhân và hộ gia đình chi tiêu và đầu tư. Nó cũng có thể chuyển tiền của nhà nước khỏi các mục đích sử dụng có khả năng hiệu quả hơn, đẩy chi phí vay lên cao và lấn át một số khoản đầu tư tư nhân.

Về lâu dài, các nhà nghiên cứu cho thấy chi tiêu quân sự có thể làm tăng hiệu quả của nền kinh tế nói chung. Các hợp đồng quốc phòng của chính phủ có thể thúc đẩy quy mô kinh tế và thúc đẩy đổi mới trong các ngành công nghiệp dân sự, chẳng hạn như cách Internet được xây dựng dựa trên các giao thức sử dụng trong Bộ Quốc phòng Mỹ.

Ông Ethan Ilzetzki, Phó giáo sư kinh tế tại Trường Kinh tế London, cho biết: “Có sự đồng thuận thực sự rõ ràng rằng GDP của các nước sẽ mở rộng để phù hợp với việc tăng cường quốc phòng”.

Sản xuất đạn dược và đầu đạn không mang lại lợi ích kinh tế như đầu tư vào máy móc hoặc cơ sở hạ tầng. Vũ khí được dự định để lưu trữ hoặc phá hủy, thay vì được sử dụng để tăng tốc sản xuất hoặc tạo ra tiện ích. Tuy nhiên, Phó giáo sư Ilzetzki ước tính rằng việc tăng chi tiêu quân sự từ 2% lên 3,5% GDP có thể làm tăng sản lượng kinh tế của châu Âu từ 0,9% đến 1,5%.

Ông Ilzetzki cũng phát hiện ra rằng việc tăng tạm thời chi tiêu quân sự 1% GDP có thể làm tăng năng suất dài hạn thêm 0,25%. Theo một nghiên cứu năm 2019 của các nhà kinh tế Enrico Moretti, Claudia Steinwender và John Van Reenen, việc tăng 10% trong nghiên cứu và phát triển (R&D) quân sự do chính phủ tài trợ có thể thúc đẩy R&D tư nhân tăng thêm 4%.

Theo báo cáo năm 2024 về sức cạnh tranh kinh tế của châu Âu do cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Mario Draghi thực hiện, chi tiêu cho R&D quân sự của Mỹ hiện cao gấp 12 lần so với châu Âu. Ngân hàng Barclays ước tính, việc tăng tỷ trọng R&D quốc phòng của các nước châu Âu lên ngang bằng với mức của Mỹ sẽ thúc đẩy R&D của ngành công nghiệp quốc phòng tăng từ 350% đến 420%.

Tăng chi tiêu quân sự cũng có thể tạo việc làm cho những người lao động nhàn rỗi có kỹ năng phù hợp. Ví dụ, các nhà sản xuất ô tô Đức đã cắt giảm hàng chục nghìn việc làm vì nhu cầu toàn cầu đối với ô tô của nước này đã giảm bớt.

Phó giáo sư Ilzetzki cho biết: “Những loại công việc được tạo ra chính xác là những công việc bị khoét sâu vào giữa quá trình phân phối thu nhập… những công việc được trả lương cao hơn mà không đòi hỏi trình độ học vấn cao”.

Bước ngoặt cho công nghiệp quốc phòng châu Âu?

Lịch sử cho thấy, ở cả hai bờ Đại Tây Dương, chiến tranh đã thúc đẩy sự phát triển công nghiệp.

Nội chiến Mỹ dường như thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa ở miền Bắc, bằng cách kích thích đầu tư vào cơ sở hạ tầng, chẳng hạn như đường dây điện báo xuyên lục địa đầu tiên, và mở rộng đường sắt.

Ở châu Âu, Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870 có thể đã hỗ trợ cho nền tảng công nghiệp mới ra đời của nước Đức mới thống nhất, thúc đẩy các tập đoàn công nghiệp lớn như Krupp, BASF và Siemens.

Trong thế kỷ trước, lời đe dọa rút quân đội Mỹ khỏi Bán đảo Triều Tiên của Tổng thống Richard Nixon cũng đã thúc đẩy chính phủ hỗ trợ các ngành công nghiệp liên quan đến quân sự ở Hàn Quốc, khiến chúng tăng gần gấp đôi từ cuối những năm 1960 đến giữa những năm 1980, theo nghiên cứu của Nathan Lane, một nhà kinh tế học tại Đại học Oxford.

Tuy nhiên, vẫn có một điều cần lưu ý: Để tối đa hóa lợi ích từ việc tăng chi tiêu quân sự, châu Âu cần phải tự sản xuất nhiều thiết bị trong nước hơn thay vì mua từ nước ngoài.

Và đây lại không phải điều đang xảy ra.

Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), lượng vũ khí nhập khẩu vào các nước thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại châu Âu đã tăng gấp đôi từ năm 2020 đến năm 2024 so với 5 năm trước và Mỹ cung cấp 64% số vũ khí đó.

Cũng có những rào cản khác. Việc tìm đủ lao động có tay nghề sẽ là thách thức ở châu Âu đang già hóa. Ngoài ra còn có giới hạn về số tiền mà các quốc gia mắc nợ cao như Pháp hoặc Ý có thể vay để tài trợ cho việc sản xuất quốc phòng.

Tuy nhiên, những lý do này khó có thể ngăn châu Âu thực hiện cam kết tăng cường năng lực quốc phòng của khối theo hướng giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ. Một lăng kính để thấy rõ hơn nhận định đó: Cổ phiếu những tập đoàn quốc phòng châu Âu như Rheinmetall của Đức và Leonardo của Ý đã tăng vọt trong năm nay, trong khi các gã khổng lồ vũ khí của Mỹ như Lockheed Martin lại sụt giảm vì giới đầu tư dự đoán sẽ có sự cạnh tranh quyết liệt hơn từ châu Âu.

“Với những thay đổi sắp tới, châu Âu sẽ trở thành một nhà xuất khẩu quân sự đáng gờm”, Giáo sư Jacob Kirkegaard, thành viên cấp cao tại Viện Kinh tế quốc tế Peterson của Mỹ, cho biết.

Nguyễn Khánh