Lời nhắc mới về thảm kịch cũ
Ngày 6 và 9/8/1945 đã trở thành những dấu mốc không thể tách rời trong lịch sử nhân loại. Hai vụ nổ hạt nhân tại Hiroshima và Nagasaki không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng trăm nghìn người mà còn làm thay đổi cách thế giới nhìn nhận về chiến tranh, an ninh và trách nhiệm quốc tế. Từ những đống đổ nát ấy, một nhận thức chung dần được hình thành: sức mạnh hủy diệt của vũ khí hạt nhân lớn đến mức mọi sai lầm trong tính toán đều có thể dẫn đến hậu quả không thể đảo ngược.
Trong nhiều thập niên sau đó, cộng đồng quốc tế đã xây dựng một hệ thống gồm các hiệp ước, cơ chế thanh sát, đường dây liên lạc khẩn cấp và các diễn đàn đối thoại nhằm giảm nguy cơ hiểu lầm hoặc leo thang ngoài ý muốn. Dù chưa thể loại bỏ hoàn toàn vũ khí hạt nhân, những cơ chế này góp phần duy trì sự ổn định chiến lược trong nhiều giai đoạn căng thẳng của quan hệ quốc tế.
Có thể nói, thành công lớn nhất của tiến trình kiểm soát hạt nhân không chỉ nằm ở việc hạn chế phổ biến loại vũ khí này, mà còn ở việc kéo dài “thời gian để suy nghĩ” trong những thời khắc khủng hoảng. Khi các bên còn đủ thời gian xác minh thông tin, đánh giá tình hình và duy trì đối thoại, nguy cơ đưa ra quyết định dựa trên nhận định sai lệch sẽ giảm đi đáng kể.
Tuy nhiên, môi trường an ninh hiện nay đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của các công nghệ mới, đặc biệt là AI. Khác với hình dung phổ biến rằng AI sẽ trực tiếp “điều khiển” vũ khí hạt nhân, mối quan tâm của giới chuyên gia hiện tập trung nhiều hơn vào vai trò của công nghệ này trong các khâu hỗ trợ ra quyết định.
AI ngày càng được ứng dụng để xử lý lượng dữ liệu khổng lồ từ các hệ thống cảnh báo sớm, phân tích hình ảnh vệ tinh, nhận diện tín hiệu bất thường, tổng hợp thông tin tình báo hoặc mô phỏng các kịch bản ứng phó trong thời gian rất ngắn.
Những năng lực đó có thể mang lại lợi ích đáng kể nếu được sử dụng đúng cách. AI giúp con người xử lý khối lượng dữ liệu vượt quá khả năng của các phương pháp truyền thống, hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ và nâng cao hiệu quả đánh giá tình huống. Trong lĩnh vực dân sự, những ưu thế này đã được chứng minh hiệu quả qua nhiều ứng dụng từ y tế đến dự báo thiên tai.
Nhưng trong môi trường an ninh chiến lược, nơi mỗi quyết định đều có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, chính tốc độ xử lý ấy cũng đặt ra những câu hỏi mới. Khi hệ thống có khả năng phân tích và đưa ra khuyến nghị chỉ trong vài giây, khoảng thời gian dành cho việc kiểm chứng thông tin, cân nhắc các yếu tố chính trị hay đánh giá những khả năng ngoài dự liệu có nguy cơ bị thu hẹp.
Một thách thức khác nằm ở chất lượng dữ liệu đầu vào. AI không thể tự xác lập tính đúng sai của thông tin mà chỉ phân tích trên cơ sở dữ liệu đầu vào. Nếu dữ liệu thiếu đầy đủ, bị nhiễu hoặc bị tác động bởi các cuộc tấn công mạng và chiến dịch thông tin sai lệch, kết quả phân tích vẫn có thể mang tính thuyết phục nhưng lại dẫn đến nhận định không chính xác. Trong môi trường an ninh quốc tế, nơi các quyết định thường được đưa ra dưới áp lực lớn về thời gian, nguy cơ này càng đáng được lưu tâm.
Đó cũng là lý do ngày càng nhiều chuyên gia cho rằng bài toán của kỷ nguyên AI không đơn thuần là phát triển công nghệ mạnh hơn, mà là bảo đảm công nghệ luôn hoạt động trong khuôn khổ của những cơ chế kiểm soát đủ tin cậy. Nếu bài học từ Hiroshima từng nhấn mạnh hậu quả của việc sử dụng vũ khí hạt nhân, thì bài học của hiện tại là làm sao để những tiến bộ công nghệ không vô tình rút ngắn khoảng cách từ một sai sót trong đánh giá đến một cuộc khủng hoảng ngoài ý muốn.
Quản trị AI - tuyến phòng thủ quan trọng của thời đại số
Nhận thức được những thay đổi đó, trọng tâm của các cuộc thảo luận quốc tế trong vài năm gần đây không còn dừng ở câu hỏi liệu AI có nên được ứng dụng trong lĩnh vực quân sự hay không. Thay vào đó, mối quan tâm đang chuyển sang việc xây dựng các nguyên tắc quản trị để công nghệ không làm gia tăng nguy cơ tính toán sai hoặc khiến các cuộc khủng hoảng leo thang ngoài ý muốn.
Liên hợp quốc đã coi AI là một trong những chủ đề ưu tiên của chương trình nghị sự toàn cầu. Bên cạnh việc thành lập “Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI” và xây dựng “Đối thoại Toàn cầu về quản trị AI”, tổ chức này cũng thúc đẩy việc xây dựng các nguyên tắc chung nhằm bảo đảm công nghệ được phát triển theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và tuân thủ luật pháp quốc tế.
Một trong những nội dung được nhắc đến nhiều là yêu cầu duy trì “kiểm soát có ý nghĩa của con người” đối với những hệ thống AI có khả năng tác động đến việc sử dụng vũ lực. Khái niệm này không đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật mà phản ánh một nguyên tắc quản trị: công nghệ có thể hỗ trợ con người phân tích, dự báo và đánh giá, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của con người trong những quyết định liên quan đến sinh mạng và hòa bình.
Điều đó đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực hạt nhân. Lịch sử từng ghi nhận không ít trường hợp cảnh báo sai hoặc tín hiệu bất thường suýt đẩy thế giới đến bờ vực khủng hoảng, nhưng cuối cùng đã được ngăn chặn nhờ sự tỉnh táo và phán đoán của con người.
Chính những kinh nghiệm ấy khiến nhiều chuyên gia cho rằng, trong kỷ nguyên AI, mục tiêu không phải là loại bỏ yếu tố con người khỏi quy trình ra quyết định, mà ngược lại, phải bảo đảm con người luôn có đủ thời gian, thông tin và thẩm quyền để xem xét lại mọi khuyến nghị do máy móc đưa ra.
Ở góc độ rộng hơn, quản trị AI còn gắn với việc xây dựng lòng tin giữa các quốc gia. Khi các hệ thống ngày càng phức tạp và hoạt động dựa trên những thuật toán khó kiểm chứng, nguy cơ hiểu nhầm về năng lực hoặc ý đồ của nhau cũng tăng lên.
Vì vậy, các biện pháp như tăng cường minh bạch, chia sẻ thông tin, thiết lập tiêu chuẩn chung, đánh giá rủi ro độc lập hay duy trì các kênh liên lạc trong khủng hoảng đều được xem là những “hàng rào an toàn” cần thiết để công nghệ không trở thành chất xúc tác cho bất ổn.
Tất nhiên, sẽ không có một bộ quy tắc nào có thể xóa bỏ hoàn toàn rủi ro. Cũng giống như các hiệp ước kiểm soát vũ khí trước đây không thể khiến thế giới không còn vũ khí hạt nhân, các khuôn khổ quản trị AI cũng khó có thể ngăn chặn mọi nguy cơ từ công nghệ mới.
Nhưng kinh nghiệm của hơn 8 thập niên kể từ sau Hiroshima cho thấy, những quy tắc chung vẫn có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm thiểu tính toán sai, tạo dựng lòng tin và duy trì không gian cho đối thoại ngay cả khi môi trường an ninh trở nên phức tạp hơn.
Bởi như Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã nhấn mạnh tại phiên thảo luận của Hội đồng Bảo an về AI và hòa bình, an ninh quốc tế: “Chừng nào vũ khí hạt nhân còn tồn tại, mọi quyết định liên quan đến việc sử dụng chúng phải do con người đưa ra, chứ không phải máy móc”.
Có lẽ đó cũng là bài học đáng suy ngẫm nhất khi thế giới tưởng niệm 81 năm hai vụ ném bom nguyên tử đầu tiên, và hy vọng cũng sẽ là duy nhất, trong lịch sử.
