Khi kỷ cương trở thành nếp sống
Một người dừng xe trước đèn đỏ dù không có cảnh sát; một doanh nghiệp giữ đúng cam kết dù khách hàng khó kiểm chứng; một cán bộ làm đúng trách nhiệm dù không có ai đứng bên cạnh; một người dùng mạng không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng dù chỉ cần một cú nhấp chuột. Những việc ấy tưởng rất nhỏ, nhưng một xã hội tốt đẹp lại được tạo nên chính từ những điều như vậy.
Từ đó có thể nhìn Nghị quyết số 18-NQ/TW về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển ở một chiều sâu khác, khi mục tiêu cuối cùng không phải là làm cho xã hội có thêm người giám sát, mà là làm cho mỗi người có thêm ý thức tự giám sát mình.
Nghị quyết đặt vấn đề xây dựng “trật tự tự thân” trên nền tảng kết hợp pháp luật, đạo đức, văn hóa và niềm tin xã hội. Đến năm 2045, những yếu tố ấy trở thành nền tảng điều chỉnh hành vi, để “trật tự tự thân” được hình thành vững chắc.
Điều đáng chú ý ở đây là chữ “tự thân”. Kỷ cương thường được hình dung qua luật lệ và chế tài, là làm đúng vì có quy định, không vi phạm vì có xử phạt. Nhưng đó mới là tầng đầu tiên. Ở tầng sâu hơn, con người tuân thủ chuẩn mực vì coi đó là điều đúng đắn và có trách nhiệm với cộng đồng. Một xã hội như vậy không phải liên tục dựng thêm “hàng rào” để ngăn con người làm điều sai. Những hàng rào quan trọng nhất đã nằm trong nhận thức của mỗi người.
Đây cũng là điểm làm cho Nghị quyết 18 khác với cách tiếp cận thuần túy về “quản lý xã hội”. Nghị quyết đặt yêu cầu chuyển mạnh từ “quản lý xã hội” sang “quản trị và kiến tạo xã hội”, lấy người dân làm trung tâm, văn hóa làm nền tảng, pháp luật làm trụ cột, kỷ cương làm sức mạnh, niềm tin xã hội làm thước đo và hạnh phúc của Nhân dân làm mục tiêu cao nhất.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhìn nhận, văn hóa là nền tảng tinh thần, hệ điều tiết các quan hệ xã hội và nguồn lực nội sinh để hình thành cộng đồng văn minh, nghĩa tình, sáng tạo, hạnh phúc. Đặt trong tinh thần Nghị quyết 18, pháp luật quy định giới hạn của hành vi, còn văn hóa giúp con người tự nguyện lựa chọn cách ứng xử tốt đẹp hơn.
“Tự thân” không có nghĩa là mặc kệ xã hội tự điều chỉnh
Đề cao sự tự giác của người dân không đồng nghĩa với giảm vai trò của Nhà nước. Ngược lại, muốn hình thành “trật tự tự thân”, trước hết phải có một môi trường đủ lành mạnh để niềm tin và ý thức được nuôi dưỡng.
Không thể đòi hỏi người dân tôn trọng pháp luật nếu pháp luật không được thực thi nghiêm minh; không thể nói về trách nhiệm nếu người có trách nhiệm thiếu nêu gương; cũng không thể kêu gọi niềm tin nếu người dân thường xuyên gặp thủ tục thiếu minh bạch, cách ứng xử thiếu trách nhiệm. Phía sau “trật tự tự thân” vì thế là yêu cầu rất cao đối với năng lực quản trị.
PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, nhấn mạnh quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm trong hoạch định và thực thi chính sách, hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm sự cân bằng giữa kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường.
Nhà nước kiến tạo môi trường tốt để người dân sống tốt; người dân sống có trách nhiệm lại tạo ra nền tảng xã hội tốt cho Nhà nước quản trị hiệu quả hơn. Vì thế, Nghị quyết 18 không chỉ đặt vấn đề xây dựng công dân có ý thức mà còn yêu cầu xây dựng nền quản trị xã hội hiện đại, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; xây dựng văn hóa Đảng, văn hóa công vụ, văn hóa công dân, văn hóa doanh nghiệp và văn hóa số.
Văn hóa công vụ là nơi “trật tự tự thân” cần được nhìn thấy trước tiên. Một cán bộ làm đúng vì sợ bị kiểm tra thì đó là sự tuân thủ. Một cán bộ làm đúng vì coi phục vụ Nhân dân là trách nhiệm thì đó đã là văn hóa. Sự khác biệt tưởng nhỏ nhưng quyết định chất lượng của cả nền hành chính.
GS.TS Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật Trung ương, cho rằng năm giá trị “kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển” phải được nhìn trong một chỉnh thể; sâu xa hơn, đích đến của phát triển xã hội là để con người có niềm tin vào cuộc sống và được sống hạnh phúc.
Kỷ cương để mỗi người biết giới hạn không được vượt qua. An toàn để con người có thể học tập, lao động, sinh sống mà không luôn bất an trước những rủi ro có thể phòng ngừa. Văn minh để quyền lợi của mình không trở thành lý do xâm phạm quyền lợi của người khác. Hài hòa để phát triển kinh tế không phải đánh đổi bằng môi trường, văn hóa hay công bằng. Và phát triển, sau cùng, phải quay trở lại phục vụ con người.
Nghị quyết 18 đặt ra những chỉ tiêu cụ thể cho năm 2030 về phát triển con người, tuổi thọ, thu nhập, môi trường, chất lượng quản trị và chỉ số hạnh phúc; trong đó có mục tiêu phấn đấu đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia có chỉ số hạnh phúc cao nhất.
Thước đo của phát triển vì thế được kéo gần hơn với đời sống. Người dân không nhất thiết phải biết nền kinh tế tăng trưởng bao nhiêu phần trăm để cảm nhận đất nước phát triển. Họ cảm nhận qua việc đi lại có an toàn không, con cái được học hành thế nào, bệnh viện có thuận tiện không, môi trường sống ra sao, thủ tục hành chính có làm mất thời gian không và khi gặp rủi ro có được bảo vệ không.
Thước đo quan trọng nhất nằm ở hành vi
Đây cũng là chỗ Nghị quyết 18 đặt ra một bài toán khó. Một công trình có thể nhìn thấy, một con đường có thể đo được, một chính sách kinh tế có thể đánh giá bằng nhiều chỉ số. Nhưng làm thế nào để biết một xã hội đã trở nên văn minh hơn?
Không thể chỉ nhìn vào số lượng cuộc vận động hay danh hiệu được trao. Phải nhìn vào hành vi. Một người có còn vứt rác khi không ai nhắc không? Một doanh nghiệp có giữ chữ tín khi lợi ích trước mắt thôi thúc làm khác đi không? Một cán bộ có giải quyết công việc đúng trách nhiệm khi không có áp lực kiểm tra không? Người dùng mạng có biết dừng lại trước một thông tin chưa được kiểm chứng không? Đó mới là những phép thử thực sự.
Vì vậy, việc Bộ Chính trị giao xây dựng Bộ tiêu chí xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển cùng các bộ chỉ số về quản trị xã hội hiện đại, an ninh con người, an sinh xã hội, chất lượng sống, hạnh phúc xã hội và niềm tin xã hội có ý nghĩa quan trọng. Chương trình hành động đặt thời hạn hoàn thành trong quý I/2027.
Khi những khái niệm tưởng như khó đo như “niềm tin”, “hạnh phúc” được đặt vào hệ thống đánh giá, cách nhìn về phát triển cũng được mở rộng, lúc ấy không chỉ hỏi đất nước giàu lên bao nhiêu, mà hỏi con người đang sống như thế nào trong sự giàu lên ấy.
Nghị quyết 18 đặt mục tiêu đến năm 2045 xây dựng thành công xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển, trong đó “trật tự tự thân” được hình thành vững chắc.
Đây là mục tiêu dài hạn và khó đạt bằng một chiến dịch, một bộ quy tắc hay vài đợt kiểm tra. Nó phải được tích lũy từ những thay đổi nhỏ trong cách Nhà nước phục vụ người dân, doanh nghiệp ứng xử với khách hàng, nhà trường giáo dục học sinh, gia đình nuôi dưỡng con người và mỗi cá nhân ứng xử với cộng đồng.
Đến một lúc nào đó, người dân tuân thủ pháp luật không chỉ vì sợ bị phạt; doanh nghiệp giữ chữ tín không chỉ vì sợ mất khách; cán bộ làm đúng không chỉ vì sợ kiểm tra; người dùng mạng không chia sẻ điều sai không chỉ vì sợ bị xử lý, mà điều ấy đã trở thành kỷ cương nếp sống.
Một xã hội tiến bộ là xã hội có ngày càng nhiều người tự nguyện làm điều đúng chứ không phải là xã hội cần nhiều hàng rào để ngăn con người làm điều sai. Khi điều đúng trở thành lựa chọn tự nhiên, kỷ cương không còn đứng bên ngoài để điều chỉnh mà trở thành giá trị bên trong mỗi người. Đó cũng là lúc “trật tự tự thân” không còn nằm trên giấy, mà trở thành năng lực để xã hội tự vận hành bằng niềm tin, văn hóa và trách nhiệm.
