PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Bảo vệ bản quyền báo chí không phải là hạn chế chia sẻ thông tin

Nghị định 174/2026/NĐ-CP và Luật Báo chí (sửa đổi) đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận, đặc biệt trước những băn khoăn về việc chia sẻ, đăng lại nội dung báo chí trên môi trường số.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận về vấn đề trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng tinh thần cốt lõi của các quy định mới không phải hạn chế dòng chảy thông tin mà nhằm bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của báo chí trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Bảo vệ bản quyền để báo chí phát triển bền vững

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, cần hiểu đúng tinh thần của Nghị định 174/2026/NĐ-CP. Đây không phải là văn bản nhằm hạn chế việc lan tỏa thông tin hay khiến người dân e ngại khi tiếp cận, chia sẻ những thông tin chính thống, tích cực và hữu ích cho xã hội.

"Tinh thần cốt lõi của Nghị định là bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của cơ quan báo chí, nhà báo; bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số, nơi một tác phẩm báo chí có thể bị sao chép, cắt ghép hoặc khai thác thương mại chỉ trong vài giây", ông nhấn mạnh.

Theo ông, báo chí muốn có sức sống thì phải được lan tỏa. Tuy nhiên, lan tỏa không đồng nghĩa với chiếm dụng. Việc chia sẻ thông tin chính thống để phục vụ công chúng cần được khuyến khích, nhưng hành vi sao chép tác phẩm báo chí, khai thác nội dung để thu hút lượt xem, quảng cáo hoặc dữ liệu người dùng mà không xin phép là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

"Một xã hội số văn minh phải vừa khuyến khích dòng chảy thông tin, vừa bảo vệ công sức sáng tạo. Nếu không bảo vệ bản quyền báo chí thì rất khó xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, hiện đại và nhân văn", ông Sơn nói.

Đặc biệt, một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay là ranh giới giữa hành vi chia sẻ thông tin hợp pháp và hành vi vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, nếu người dùng chỉ chia sẻ đường link bài báo từ nguồn chính thức, kèm theo nhận xét hoặc quan điểm cá nhân, không sao chép toàn bộ hay phần lớn nội dung, không làm sai lệch thông tin và không sử dụng vào mục đích kinh doanh trái phép thì đó là hành vi góp phần lan tỏa thông tin.

Tương tự, việc trích dẫn một phần nội dung để bình luận, nghiên cứu, phản biện hoặc phục vụ giáo dục, với điều kiện ghi rõ nguồn và không ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm, có thể được xem là sử dụng trong giới hạn hợp lý.

Tuy nhiên, khi một cá nhân hoặc tổ chức sao chép gần như toàn bộ bài báo để đăng lại trên website, fanpage, kênh YouTube hay TikTok nhằm thu hút truy cập, bán quảng cáo hoặc phát triển kênh riêng thì không thể coi là hành vi chia sẻ thông thường.

"Chia sẻ hợp pháp là dẫn công chúng trở về nguồn gốc của tác phẩm và tôn trọng quyền của chủ sở hữu. Vi phạm là khi biến tác phẩm của người khác thành tài sản khai thác của mình mà không được phép", PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định.

Cần hướng dẫn rõ: Được làm gì, phải xin phép gì?

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một trong những nguyên nhân gây tranh luận hiện nay là nhiều người chưa phân biệt rõ giữa chia sẻ thông tin và sử dụng lại tác phẩm báo chí. Ông cho rằng cơ quan quản lý cần sớm ban hành các hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu và gần với thực tiễn sử dụng mạng xã hội. Chính sách dù đúng nhưng nếu truyền thông không rõ ràng rất dễ tạo tâm lý lo ngại trong xã hội.

Theo đó, có thể xây dựng bộ hướng dẫn theo mô hình "được làm - cần xin phép - không được làm". Trong đó, người dân được chia sẻ đường link bài báo từ nguồn chính thức; được trích dẫn ngắn, đúng ngữ cảnh và có ghi nguồn để bình luận hoặc giới thiệu thông tin.

Ngược lại, việc sử dụng lại bài báo, hình ảnh, video, đồ họa hoặc dữ liệu báo chí cho mục đích thương mại, đào tạo AI, sản xuất podcast, video hay bản tin tổng hợp cần có sự cho phép của chủ sở hữu quyền. Các hành vi sao chép toàn văn, cắt xén làm sai lệch nội dung, mạo danh cơ quan báo chí hoặc sử dụng tác phẩm báo chí để câu view, câu quảng cáo trái phép cần được xác định rõ là hành vi không được phép.

Đối với doanh nghiệp và các nền tảng số, ông đề xuất xây dựng cơ chế cấp phép minh bạch, thuận tiện; đồng thời các cơ quan báo chí nên công khai chính sách sử dụng lại nội dung để người dùng dễ tiếp cận và tuân thủ. Trong bối cảnh AI phát triển mạnh, ngày càng xuất hiện nhiều hình thức như AI đọc bản tin, tóm tắt bài báo, chuyển nội dung báo chí thành podcast hoặc video tự động.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, AI mở ra cơ hội rất lớn cho báo chí trong việc phân tích dữ liệu, cá nhân hóa nội dung, chuyển đổi định dạng và tiếp cận công chúng theo những cách thức mới. Tuy nhiên, công nghệ không làm thay đổi nguyên tắc nền tảng rằng tác phẩm báo chí vẫn là tài sản trí tuệ cần được bảo vệ.

Ông cho rằng nếu một cơ quan báo chí sử dụng AI để chuyển đổi chính nội dung của mình thành các sản phẩm mới thì đó là hoạt động đổi mới bình thường. Tuy nhiên, khi cá nhân hoặc doanh nghiệp sử dụng AI để thu thập hàng loạt bài báo từ các cơ quan báo chí khác, tóm tắt, chuyển thành video, podcast hoặc bản tin tự động rồi khai thác thương mại mà không có thỏa thuận thì cần được xem xét dưới góc độ quyền tác giả và quyền khai thác dữ liệu.

Đặc biệt, với AI tạo sinh, vấn đề không chỉ là sao chép nguyên văn mà còn là khai thác giá trị từ nội dung báo chí. "Một bài báo có thể không bị đăng lại toàn bộ nhưng dữ liệu, phát hiện, cấu trúc thông tin hay phong cách trình bày có thể bị hệ thống AI hấp thụ và tái tạo thành sản phẩm mới. Vì vậy, việc luật hóa AI trong báo chí là bước đi cần thiết để xác lập nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm và tôn trọng bản quyền", ông nhận định.

Việc ghi nguồn tác phẩm là cần thiết nhưng chưa đủ

Nhìn nhận từ thực tế hiện nay, không ít trường hợp sao chép nội dung báo chí để sản xuất video, clip ngắn hoặc các sản phẩm trên mạng xã hội và được "giải thích" với lý do đã ghi nguồn. Theo ông Sơn, việc ghi nguồn trước hết là yêu cầu tối thiểu về đạo đức và nghiệp vụ nhằm thể hiện sự tôn trọng xuất xứ thông tin.

Tuy nhiên, tính hợp pháp của việc sử dụng tác phẩm còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như mục đích sử dụng, phạm vi khai thác, mức độ trích dẫn, ảnh hưởng đối với quyền lợi của chủ sở hữu và yếu tố thương mại.

"Nếu lấy nội dung bài báo để dựng clip, đọc lại toàn bộ, chuyển thành video ngắn rồi gắn quảng cáo hoặc khai thác thương mại thì việc ghi nguồn không thể thay thế cho việc xin phép hay thỏa thuận sử dụng", ông Sơn nói.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Báo chí (sửa đổi) chính thức có hiệu lực và lần đầu tiên đề cập đến việc ứng dụng AI trong hoạt động báo chí. Theo ông Sơn, đây là dấu mốc quan trọng, thể hiện sự chủ động của Việt Nam trong việc đưa công nghệ mới vào khuôn khổ pháp lý và đạo đức nghề nghiệp.

Ông cho rằng, AI sẽ tác động mạnh đến quy trình sản xuất nội dung, từ tìm kiếm dữ liệu, gợi ý đề tài, phân tích xu hướng đến biên tập đa phương tiện. Nhà báo sẽ ngày càng đóng vai trò kiểm soát chất lượng thông tin, bảo đảm tính chính xác và trách nhiệm xã hội của sản phẩm báo chí.

Đồng thời, AI cũng làm thay đổi cách phân phối nội dung khi thông tin được đưa tới công chúng qua video ngắn, podcast, chatbot hay các nền tảng cá nhân hóa. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là yêu cầu bảo vệ nội dung ngày càng cao. Trong kỷ nguyên AI, bản quyền báo chí không chỉ là bảo vệ một bài viết mà còn là bảo vệ dữ liệu, thương hiệu, uy tín và niềm tin của công chúng đối với cơ quan báo chí.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều quan trọng nhất hiện nay là truyền thông chính sách bằng ngôn ngữ dễ hiểu, thông qua các tình huống cụ thể, bộ hỏi - đáp, infographic hoặc video hướng dẫn để người dân hiểu rõ đâu là chia sẻ thông thường, đâu là khai thác thương mại và đâu là hành vi xâm phạm bản quyền.

"Nhà nước bảo vệ bản quyền báo chí không phải để dựng hàng rào với công chúng, mà để bảo vệ nguồn lực tạo ra thông tin đáng tin cậy cho công chúng. Trong kỷ nguyên số và AI, bảo vệ bản quyền báo chí cũng chính là bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chính xác, nhân văn và có trách nhiệm của xã hội", ông nhấn mạnh.