Thế giới 2025: Sự phân mảnh địa chính trị và yêu cầu tái kiến tạo tư duy xây dựng hòa bình

(NB&CL) Trong bối cảnh thế giới đang trải qua sự phân mảnh sâu sắc về mặt địa chính trị, các nỗ lực xây dựng hòa bình truyền thống đang đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Từ những năm 2000, số lượng xung đột vũ trang trên toàn cầu đã tăng gần ba phần tư, đồng thời mức độ phức tạp và thời gian kéo dài của các cuộc xung đột cũng gia tăng đáng kể. Năm 2024, ghi nhận 61 cuộc xung đột vũ trang toàn cầu, trong đó một phần ba đã tồn tại hơn một thập kỷ. Các nghiên cứu quốc tế, bao gồm báo cáo Liên hợp quốc, nhấn mạnh rằng xung đột hiện nay không chỉ gia tăng về số lượng mà còn “kéo dài hơn và ít phản ứng với các hình thức giải quyết truyền thống”.

“

Các mối quan hệ địa chính trị cứng nhắc kiểu Chiến tranh Lạnh đang dần tan rã, nhường chỗ cho một trật tự quyền lực đa cực, đa tầng, linh hoạt và thực dụng.

Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này không thể tách rời khỏi sự chuyển đổi trật tự quyền lực toàn cầu. Các mối quan hệ địa chính trị cứng nhắc kiểu Chiến tranh Lạnh đang dần tan rã, nhường chỗ cho một trật tự quyền lực đa cực, đa tầng, linh hoạt và thực dụng. Sự quốc tế hóa của xung đột, tức việc các cuộc chiến không còn giới hạn trong biên giới quốc gia mà bị chi phối bởi các mạng lưới xuyên quốc gia, là một đặc trưng nổi bật của thời đại mới. Ngay cả các cuộc nội chiến truyền thống cũng thường chịu ảnh hưởng bởi các quốc gia láng giềng, các nhóm vũ trang, các tác nhân phi nhà nước.

Các mạng lưới này không chỉ cung cấp lợi ích kinh tế cho các bên tham chiến, mà còn duy trì xung đột lâu dài. Chúng hoạt động theo nguyên tắc phi tập trung, phi thứ bậc, linh hoạt và thích ứng nhanh với những thay đổi trong bối cảnh chính trị và kinh tế, khiến việc kiểm soát hoặc cô lập các tác nhân đơn lẻ trở nên gần như bất khả thi. Trong bối cảnh này, các can thiệp do quốc tế dẫn dắt thường gặp thất bại hoặc đạt hiệu quả hạn chế vì vẫn dựa trên giả định rằng Nhà nước là đơn vị cơ bản của quan hệ quốc tế.

Xu hướng gia tăng và phức tạp hóa xung đột

Hai xu hướng nổi bật hiện nay đang hình thành nền tảng cho sự thất bại của các mô hình xây dựng hòa bình truyền thống. Thứ nhất là gia tăng số lượng và mức độ phức tạp của xung đột. Các cuộc chiến hiện nay kéo dài hơn, liên quan nhiều hơn đến các tác nhân phi nhà nước, đồng thời có sự tham gia của nhiều quốc gia và các đối tác xuyên quốc gia với lợi ích khác nhau. Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, các dòng tài chính và các chuỗi cung ứng xuyên biên giới làm cho xung đột trở nên khó kiểm soát hơn.

Thứ hai là sự trỗi dậy của chính sách đối ngoại đa liên kết (multialignment). Các quốc gia và nhóm phi nhà nước ngày nay thường theo đuổi lợi ích thực dụng, hình thành các liên minh tạm thời thay vì gắn bó với một siêu cường hay liên minh cố định. Đây là thực tế phổ biến ở Trung Đông và châu Phi, nơi các quốc gia tầm trung tầm trung hay các nhóm tinh hoa địa phương đồng thời hợp tác và cạnh tranh tùy vào từng vấn đề. Giả định nhị nguyên “đồng minh - đối thủ” vốn chi phối các mô hình giải quyết xung đột truyền thống vì thế trở nên lỗi thời.

Những xu hướng này đồng thời làm nổi bật hạn chế cơ bản của các chiến lược xây dựng hòa bình hiện nay. Các chương trình ổn định quốc tế vẫn tập trung vào việc thiết lập các thỏa thuận chính trị, chuyển giao quyền lực hoặc cô lập các nhóm vũ trang. Tuy nhiên, các biện pháp này thường không tính đến tính phi tập trung và lợi ích kinh tế của các mạng lưới xuyên quốc gia, khiến nỗ lực của quốc tế không những không giải quyết xung đột, mà còn có nguy cơ làm trầm trọng thêm các động lực bạo lực.

Các nghiên cứu điển hình tại Sudan, Iran và Libya minh chứng rõ cách các mạng lưới kinh tế - chính trị xuyên biên giới duy trì bạo lực. Ở Sudan, hoạt động buôn vàng xuyên quốc gia tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ nuôi sống các nhóm vũ trang và hình thành một hệ sinh thái kinh tế tự vận hành. Tại Iran, các chuỗi cung ứng dầu mỏ có khả năng lách trừng phạt quốc tế cho thấy lợi ích kinh tế có thể vượt qua áp lực chính trị và tạo không gian cho các liên minh linh hoạt.

Ở Libya, nạn buôn người qua các tuyến di cư Phi - Âu mang lại lợi nhuận cho cả các nhóm vũ trang, các bên môi giới và những tác nhân ở xa chiến trường. Cả ba trường hợp đều chỉ ra một điểm chung: Xung đột hiện đại không còn bị giới hạn bởi biên giới; chúng tồn tại nhờ những hệ sinh thái địa kinh tế phi tập trung, trong đó không một tác nhân nào kiểm soát toàn bộ, nên các biện pháp can thiệp dựa trên Nhà nước hoặc dựa vào trừng phạt đơn lẻ không thể giải quyết tận gốc.

Nguyên tắc và chiến lược xây dựng hòa bình mới

Giới phân tích cho rằng, để ứng phó với các thách thức xung đột xuyên quốc gia, cần áp dụng cách tiếp cận thực dụng, chiến lược và xuyên quốc gia, tập trung vào những trụ cột cơ bản. Trước hết, điều chỉnh phân tích xung đột để nắm bắt các “điểm nóng” kinh tế, tài chính và xã hội xuyên biên giới, thay vì chỉ dựa vào Nhà nước như đơn vị cơ bản. Tiếp theo, phát huy vai trò của các công cụ kinh tế, nhắm vào những lĩnh vực rủi ro và đồng thời thúc đẩy các giải pháp phát triển hợp pháp, bền vững, góp phần giảm động lực xung đột và thúc đẩy hợp tác lâu dài.

Trong bối cảnh đa liên kết, cần xây dựng các kênh hợp tác linh hoạt với cả đồng minh lẫn đối thủ, tập trung vào những lĩnh vực có thể đạt được thỏa thuận thực tế. Đồng thời, phân tích xuyên quốc gia giúp các cơ quan chính phủ điều chỉnh chính sách, phối hợp giữa các bộ ngành và gắn kết các tác nhân bên ngoài, đặc biệt khi xung đột liên quan đến dòng tài chính bất hợp pháp.

Ngoài ra, việc thiết lập các nhóm chuyên trách hoặc lực lượng đặc nhiệm để thúc đẩy hợp tác xuyên quốc gia là cần thiết, với nguồn lực được phân bổ rõ ràng để đảm bảo ưu tiên chiến lược. Cuối cùng, các thỏa thuận hòa bình cần đi kèm cơ chế giám sát và giải trình độc lập, buộc các bên tham chiến chịu trách nhiệm, từ đó nâng cao tính bền vững của hòa bình.

Các nghiên cứu điển hình từ Sudan, Iran và Libya cho thấy rằng các mô hình xây dựng hòa bình truyền thống không chỉ lỗi thời, mà còn có nguy cơ phản tác dụng, nếu không tính đến sự tồn tại của các mạng lưới kinh tế - chính trị phi tập trung. Một trong những điểm quan trọng là xung đột hiện đại không thể giải quyết bằng cách cô lập các tác nhân hoặc áp đặt biện pháp trừng phạt đơn thuần. Trên thực địa, các tác nhân phi nhà nước và các mạng lưới kinh tế xuyên quốc gia thường thích nghi nhanh hơn các cơ chế quốc tế, đồng thời tìm kiếm các cơ hội hợp tác mới để duy trì lợi nhuận và quyền lực.

Điều này đặt ra yêu cầu cơ bản: Xây dựng hòa bình phải dựa trên sự hiểu biết toàn diện về các mạng lưới xuyên quốc gia và cơ chế kinh tế tạo động lực duy trì xung đột. Nếu bỏ qua yếu tố này, các nỗ lực can thiệp có thể tạo ra hiệu ứng ngược, kích thích sự cạnh tranh phi pháp, củng cố quyền lực của các nhóm vũ trang và làm trầm trọng thêm bạo lực.

“

Các cơ chế giám sát và giải trình đóng vai trò quyết định. Hòa bình không thể được duy trì nếu các bên không chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của chính sách đa liên kết làm thay đổi cách thức hợp tác và đối đầu. Một đồng minh có thể đồng ý với bạn trong một vấn đề nhưng phản đối ở vấn đề khác; một đối thủ có thể hợp tác trong lĩnh vực kinh tế nhưng vẫn là thách thức trong chính trị. Vì vậy, chiến lược xây dựng hòa bình cần linh hoạt, dựa trên phân tích lợi ích thực dụng thay vì các phân loại nhị nguyên cố định.

Cũng cần lưu ý rằng kinh tế là một trong những công cụ quan trọng nhất để thúc đẩy hòa bình bền vững. Không thể chỉ dựa vào trừng phạt, cần kết hợp giữa trừng phạt với hỗ trợ sinh kế và phát triển kinh tế bền vững, nhằm tạo ra động lực hợp tác lâu dài và giảm thiểu các hành vi bạo lực.

Đặc biệt, các cơ chế giám sát và giải trình đóng vai trò quyết định. Hòa bình không thể được duy trì nếu các bên không chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Việc thiết lập các cơ chế giám sát độc lập giúp đảm bảo rằng các thỏa thuận hòa bình thực sự được thực thi, giảm thiểu nguy cơ tái xung đột và gia tăng niềm tin giữa các bên.

Cần linh hoạt trong tư duy xây dựng hòa bình

Thế giới hiện nay đang chứng kiến sự gia tăng chưa từng có về số lượng, thời gian kéo dài và mức độ phức tạp của xung đột. Các yếu tố xuyên quốc gia, từ lợi ích kinh tế thực dụng đến các mạng lưới liên minh linh hoạt, đang thay đổi bản chất xung đột và làm giảm hiệu quả của các biện pháp xây dựng hòa bình truyền thống.

Để xây dựng hòa bình hiệu quả trong thời đại mới, các nhà hoạch định chính sách cần áp dụng cách tiếp cận thực dụng, chiến lược và xuyên quốc gia. Điều này bao gồm phân tích xung đột xuyên biên giới, sử dụng công cụ kinh tế một cách chiến lược, tạo môi trường hợp tác linh hoạt với cả đồng minh lẫn đối thủ, phối hợp hành động giữa các cơ quan, ưu tiên nguồn lực cho các sáng kiến xuyên quốc gia và tăng cường cơ chế giám sát, giải trình.

“

Hòa bình bền vững đòi hỏi hiểu biết toàn diện về các hệ sinh thái xuyên quốc gia và kết hợp linh hoạt các công cụ kinh tế, ngoại giao và hành chính, vừa hạn chế bạo lực, vừa thúc đẩy hợp tác.

Các ví dụ từ Sudan, Iran và Libya cho thấy hòa bình không thể được thiết lập nếu bỏ qua các mạng lưới kinh tế - chính trị duy trì xung đột. Hòa bình bền vững đòi hỏi hiểu biết toàn diện về các hệ sinh thái xuyên quốc gia và kết hợp linh hoạt các công cụ kinh tế, ngoại giao và hành chính, vừa hạn chế bạo lực, vừa thúc đẩy hợp tác. Trong bối cảnh trật tự toàn cầu thay đổi nhanh chóng, khả năng thích ứng và nắm bắt thực tế xuyên quốc gia là điều kiện tiên quyết cho mọi nỗ lực xây dựng hòa bình.