Sáng 27/8, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân tổ chức hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn phát triển văn hóa số”. Hội thảo tập trung nhận diện những điểm nghẽn trong bảo vệ, khai thác tài sản trí tuệ trên không gian số, nhất là trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số.
Không chỉ bảo vệ quyền, mà phải biến tài sản trí tuệ thành nguồn lực
Phát biểu khai mạc Hội thảo, nhà báo Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân nhấn mạnh, sự phát triển nhanh của dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và thiết bị thông minh đang làm thay đổi căn bản cách thức tạo ra, lưu giữ, phân phối và khai thác các sản phẩm văn hóa.
Một tác phẩm được số hóa có thể lan tỏa trong thời gian rất ngắn; bài báo, hình ảnh, video hay sản phẩm sáng tạo có thể bị sao chép, phát tán trên nhiều nền tảng, vượt qua mọi ranh giới địa lý. Theo ông Hùng, thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận đối với bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Không chỉ dừng ở việc quyền tác giả được bảo vệ thế nào hay trách nhiệm của các nền tảng đến đâu, vấn đề quan trọng hơn là làm sao vừa bảo vệ sáng tạo, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo; đồng thời biến tài sản trí tuệ và tác quyền văn hóa thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Theo ông Hùng, tinh thần này phù hợp với Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó yêu cầu thể chế phải đi trước một bước, vừa bảo đảm quản lý, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm”.
“Sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận là một bộ phận của hạ tầng thể chế cho kinh tế số, kinh tế tri thức và phát triển văn hóa”, ông Hùng nhấn mạnh. Theo đó, bảo hộ không chỉ nhằm ngăn chặn vi phạm mà phải hướng tới xác lập, định giá, giao dịch và chuyển hóa tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế, xã hội.
“Cách tiếp cận không thể chỉ dừng ở bảo hộ và ngăn chặn vi phạm, mà phải hướng tới khai thác nguồn lực sáng tạo, hình thành thị trường cho sản phẩm trí tuệ và xây dựng hệ sinh thái từ Sáng tạo - Sở hữu - Phân phối”, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân cho biết.
Định hướng này gắn với Nghị quyết số 80-NQ/TW, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, trong đó đặt mục tiêu ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045.
Cùng với đó, Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 611/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đặt ra yêu cầu xây dựng nền tảng số dùng chung cho toàn ngành văn hóa, gắn mã định danh số cho tài sản, di sản văn hóa để xác lập quyền sở hữu và kiểm soát khai thác.
Cần chuyển sang chủ động truy vết, phòng ngừa vi phạm
Một trong những điểm nghẽn được ông Phan Văn Hùng lưu ý là khoảng cách giữa quy định pháp luật và khả năng thực thi trong môi trường số.
Luật Sở hữu trí tuệ cho phép chủ thể quyền áp dụng các biện pháp công nghệ để bảo vệ quyền, yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên mạng; đồng thời quy định trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian. Nghị định số 17/2023/NĐ-CP và Nghị định số 134/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa các nội dung liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan và những vấn đề mới phát sinh từ AI.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là “đã có quy định hay chưa”, mà là “thực thi hiệu quả đến đâu”. Trong môi trường số, một nội dung bị sao chép có thể đồng thời xuất hiện trên nhiều nền tảng; bị gỡ ở nơi này nhưng nhanh chóng xuất hiện trở lại ở nơi khác. Với tốc độ và quy mô vi phạm ngày càng lớn, cơ chế chỉ phản ứng theo từng vụ việc khó theo kịp thực tiễn.
“Do đó, cần chuyển từ xử lý đơn lẻ sang cơ chế định danh, truy vết, phối hợp và chống tái phạm; từ ‘xử lý khi có vi phạm’ sang ‘chủ động quản trị và phòng ngừa vi phạm’”, ông Hùng nhấn mạnh.
Theo đó, cần định danh rõ tài sản trí tuệ, tác giả và chủ sở hữu; xây dựng cơ chế chia sẻ, đối soát dữ liệu giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền, tổ chức đại diện quyền, nền tảng số và doanh nghiệp công nghệ. Quy trình thông báo, gỡ bỏ, ngăn chặn truy cập cũng cần đủ nhanh, rõ trách nhiệm và có khả năng xử lý tái phạm.
AI đặt ra bài toán mới về dữ liệu và bản quyền
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục làm phức tạp bài toán bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Theo ông Hùng, các quy định mới đã đặt ra yêu cầu không được thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để phát triển, huấn luyện, vận hành AI trái pháp luật về sở hữu trí tuệ, đồng thời yêu cầu minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa.
Tuy nhiên, nhiều vấn đề vẫn cần được làm rõ: dữ liệu có thể truy cập công khai có đồng nghĩa với việc được phép sao chép, sử dụng để huấn luyện AI hay không; làm thế nào truy xuất nguồn gốc dữ liệu; và phân định quyền, trách nhiệm giữa nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai và người sử dụng AI ra sao.
Theo lãnh đạo Báo Nhân Dân, yêu cầu đặt ra là quản trị chặt chẽ dữ liệu đầu vào, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ nhưng không tạo ra rào cản đối với phát triển công nghệ và sáng tạo.
Đối với báo chí, sản phẩm hiện nay không chỉ là văn bản mà còn gồm hình ảnh, video, podcast, infographic, đồ họa dữ liệu... Mỗi loại hình có đặc điểm kỹ thuật và phương thức lan truyền khác nhau, đòi hỏi công cụ và cơ chế bảo vệ phù hợp.
Tạo lập văn hóa tôn trọng bản quyền
Bên cạnh pháp luật và công nghệ, ông Phan Văn Hùng cho rằng cần hình thành nếp văn hóa số rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ. Tạo ra tác phẩm là quyền tự do sáng tạo, chia sẻ là cách lan tỏa giá trị, nhưng việc sử dụng phải trong khuôn khổ bản quyền; khi khai thác, thu lợi từ thành quả sáng tạo của người khác thì phải trả tiền.
“Tài sản trí tuệ là tài sản thật sự, cần được định danh số, định giá và xác định quyền minh bạch”, ông Hùng nhấn mạnh.
Từ yêu cầu bảo vệ đến khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ, theo ông Hùng, điều quan trọng là phải xây dựng được cơ chế đủ sức theo kịp tốc độ phát triển của môi trường số, đồng thời tạo điều kiện để các sản phẩm sáng tạo trở thành nguồn lực cho phát triển.
“Làm thế nào để Việt Nam không chỉ bảo vệ được tài sản trí tuệ của mình trên thị trường số, mà còn tạo ra nhiều tài sản trí tuệ giá trị cao, có sức cạnh tranh quốc tế, đóng góp lớn hơn cho mục tiêu tăng trưởng hai con số”, ông Hùng đặt vấn đề.
Theo ông, đây không chỉ là bài toán chuyên môn mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng trong giai đoạn phát triển mới, đồng thời ông bày tỏ mong muốn hội thảo sẽ trở thành diễn đàn đối thoại chính sách thực chất, nơi các điểm nghẽn được nhận diện rõ, những vấn đề mới được thảo luận thẳng thắn và các giải pháp được đề xuất theo hướng xây dựng, khả thi.
