Đây không chỉ là một quyết sách về sức khỏe cộng đồng, mà còn là tín hiệu mạnh mẽ gửi đến xã hội: một cơ hội để điều chỉnh quỹ đạo dân số đang giảm xuống mức báo động và tạo nền tảng cho những gia đình trẻ yên tâm sinh con. Một nghị quyết như vậy có thể tác động sâu rộng, không chỉ đến ngành y mà còn ảnh hưởng lâu dài tới vận mệnh kinh tế - xã hội của đất nước.
1. Những phiên Quốc hội thảo luận như vậy không chỉ dừng lại ở việc bàn về y tế. Trên thực tế, khi mức sinh toàn quốc giảm xuống dưới mức thay thế, sức khỏe nhân dân trở thành yếu tố then chốt trong quyết định sinh con của các gia đình. Với mỗi chính sách, mỗi giải pháp được đặt ra, người trẻ đều nhìn thấy câu hỏi: “Liệu chúng ta có được hỗ trợ đủ để dám sinh, dám nuôi con trong điều kiện hiện nay?”. Nghị quyết 72 ra đời trong bối cảnh đó, không chỉ hướng tới cải thiện chất lượng y tế, mà còn là cơ hội để xây dựng niềm tin, tạo ra những điều kiện thuận lợi thực sự cho người dân – đặc biệt là các gia đình trẻ – trong hành trình làm cha mẹ.
Trong hơn một thập niên, Việt Nam kiên trì duy trì mức sinh hợp lý, nhưng bức tranh dân số Việt Nam hiện tại ngày một đáng lo ngại. Theo báo cáo, tỷ suất sinh toàn quốc năm 2024 chỉ còn khoảng 1,96 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1; đặc biệt nhiều địa phương đang rơi vào mức sinh thấp nguy hiểm như TP.HCM chỉ đạt 1,42, Tây Ninh (1,52), Cần Thơ (1,55), Khánh Hòa (1,82), Hà Nội (1,86).
Trong nhiều cuộc trao đổi, GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân, cũng chỉ ra rằng: nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp như hiện nay, “cửa sổ dân số vàng” - cơ hội hiếm hoi để tận dụng lực lượng lao động trẻ - có thể khép lại khoảng năm 2039. Lực lượng lao động đạt đỉnh vào 2042, và sau 2054, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ tăng trưởng dân số âm. Những con số tưởng xa vời nhưng thực tế đã trải qua ở nhiều quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, với hệ quả là tăng trưởng trì trệ, chi phí an sinh xã hội tăng cao và áp lực lên thế hệ trẻ càng nặng nề.
Trong đời sống hàng ngày, những lo lắng ấy được phản ánh rất rõ. Bạn Minh, 28 tuổi, nhân viên truyền thông tại Cầu Giấy (Hà Nội), chia sẻ: “Em không sợ đau khi sinh, chỉ sợ không đủ tiền nuôi con. Nhà trẻ đắt, gửi con thì lo, nghỉ việc để sinh thì sợ mất nghề…”. Đây là thực trạng phổ biến của nhiều gia đình trẻ hiện nay do chi phí sinh hoạt leo thang, hệ thống chăm sóc trẻ chưa đồng bộ, khiến việc sinh con trở thành bài toán cân nhắc kỹ lưỡng. Khi sự lựa chọn sinh nở đi kèm áp lực kinh tế, mỗi gia đình đều phải tính toán chi li.
Trong bối cảnh đó, vai trò của y tế cơ sở trở nên đặc biệt quan trọng. Một hệ thống y tế vững mạnh, có mặt gần dân, không chỉ giúp phát hiện và điều trị kịp thời các ca bệnh phổ biến, mà còn giảm gánh nặng tinh thần và chi phí cho gia đình. Tại xã miền núi Si Ma Cai (Lào Cai), bác sĩ CKI Hà Thị Hường cho biết, nhờ phối hợp đào tạo và luân phiên bàn giao bác sĩ với Bệnh viện Nhi Trung ương luân phiên tăng cường, Trung tâm Y tế Si Ma Cai đã thực hiện thành công nhiều kỹ thuật sơ sinh khó ngay tại tuyến xã, từ nuôi dưỡng trẻ non tháng đến đặt catheter tĩnh mạch. Những kỹ thuật trước đây buộc phải chuyển tuyến, nay được thực hiện ngay tại địa phương, cứu sống trẻ sơ sinh và giảm chi phí cho gia đình.
Câu chuyện tương tự diễn ra ở Nghệ An, nơi bác sĩ trẻ Sầm Thành Tài tình nguyện về Trạm Y tế xã Nghĩa Xuân, huyện Quỳ Hợp. Người dân chia sẻ, từ khi có bác sĩ Tài, việc khám chữa bệnh thay đổi rõ rệt, chẩn đoán chính xác hơn, thái độ tận tâm hơn, dân cư tin tưởng và an tâm hơn.
Những ví dụ này minh chứng rằng, nếu Nghị quyết 72 với hai mục tiêu chính (Nâng cao sức khỏe và Miễn phí cơ bản) được triển khai đồng bộ, các tấm gương điển hình sẽ trở thành biểu tượng của cả hệ thống y tế cơ sở vững mạnh, không còn là cá biệt.
2. Tuy nhiên, thách thức hiện hữu không chỉ là nhân lực. Nhiều trạm y tế xã vẫn thiếu bác sĩ hoặc chỉ có một bác sĩ kiêm nhiều vai trò. Lương thấp, cơ hội thăng tiến hạn chế khiến việc thu hút và giữ chân nhân lực y tế giỏi về xã trở nên khó khăn. Vì vậy, Nghị quyết 72 không thể chỉ tập trung nâng cấp cơ sở vật chất; cần xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ thai sản và nuôi con toàn diện.
Theo Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Nguyễn Thị Tuyến, phụ nữ muốn sinh con nhưng gánh nặng chi phí sinh hoạt, việc làm, chăm con, định kiến giới… vẫn là rào cản lớn. “Mức sinh thấp phản ánh việc phụ nữ chưa thật sự yên tâm sinh và nuôi con. Họ phải cân nhắc giữa sự nghiệp và thiên chức làm mẹ, giữa duy trì thu nhập và tạm gác vì gia đình, giữa chăm sóc bản thân và gánh thêm trách nhiệm với con cái - tạo thành gánh nặng kép”, bà Tuyến nói. Chia sẻ này rất quan trọng, vì nó chuyển trọng tâm từ kêu gọi sang hành động. Không phải “phụ nữ hãy sinh thêm con”, mà là “xã hội phải hỗ trợ tốt hơn để phụ nữ thực sự muốn sinh”.
Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cũng đề xuất kết hợp các biện pháp như tăng thời gian nghỉ thai sản (đã có đề xuất lên tới 7 tháng cho con thứ hai), hỗ trợ nhà ở xã hội cho các gia đình sinh đủ hai con, ưu đãi doanh nghiệp xây nhà trẻ, cơ sở chăm sóc trẻ nhỏ – đặc biệt trẻ dưới 36 tháng tuổi – giai đoạn có nhu cầu chăm sóc đặc biệt và chi phí cao.
Nếu những chính sách này đi vào thực tiễn, phụ nữ như Minh sẽ “dám sinh hơn”. Họ không phải đánh đổi giữa sự nghiệp và làm mẹ; họ sẽ có nhà trẻ gần nơi làm việc, thời gian nghỉ thai sản đủ dài để chăm con, hệ thống y tế bảo vệ sức khỏe cả mẹ và trẻ. Đây chính là nền tảng tạo niềm tin để người trẻ yên tâm sinh con.
Dĩ nhiên, nghị quyết chỉ là bước khởi đầu. Cần cơ chế giám sát rõ ràng: Mỗi năm nâng cấp bao nhiêu trạm y tế, tăng bao nhiêu bác sĩ xã, xây dựng bao nhiêu nhà trẻ, bao nhiêu phụ nữ hưởng chế độ thai sản mở rộng… Các chỉ số này cần được công khai, để người dân, báo chí và xã hội giám sát, thúc đẩy thực hiện đúng cam kết.
Nếu làm được điều đó, Nghị quyết 72 không chỉ là một một quyết nghị có tác động trực tiếp đến an sinh xã hội mà sẽ trở thành bước ngoặt dân số – giúp Việt Nam vượt qua rào cản già hóa, giữ lực lượng lao động trẻ, xây dựng xã hội nơi con cái được chăm sóc tốt, cha mẹ an tâm làm việc và phát triển. Ngược lại, nếu chính sách bị treo lơ lửng, dân số sẽ tiếp tục giảm, lực lượng lao động suy yếu, gánh nặng an sinh – y tế sẽ đổ dồn lên thế hệ trẻ, và cơ hội “cửa sổ dân số vàng” sẽ khép lại.
Từ câu chuyện của bác sĩ Hường ở Si Ma Cai, bác sĩ Sầm Thành Tài ở Nghệ An, đến phân tích của GS.TS. Giang Thanh Long và đề xuất của Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Nguyễn Thị Tuyến, có thể thấy rõ một con đường: Nghị quyết 72 một khi được triển khai nghiêm túc và đồng bộ, sẽ trở thành điểm tựa để người dân “dám sinh”. Khi người trẻ dám sinh, Việt Nam sẽ có dân số trẻ, khỏe mạnh, năng động – nền tảng bền vững cho phát triển kinh tế – xã hội trong nhiều thập niên tới.
