Khi lửa xung đột lan tới các “đại gia” Vùng Vịnh
Khi những hệ lụy kinh tế từ cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran lan rộng, các nền kinh tế Vùng Vịnh đang dần trở thành một trong những khu vực chịu tác động trực tiếp và rõ rệt nhất.
Kể từ khi xung đột bùng phát vào ngày 28/2, Iran đã tiến hành nhiều đợt tấn công nhằm vào các quốc gia Vùng Vịnh, với lập luận nhắm tới các cơ sở quân sự liên quan đến Mỹ. Các đòn tấn công này đã nhanh chóng làm gián đoạn hàng loạt hoạt động kinh tế then chốt.
Những tác động ban đầu tập trung vào lĩnh vực năng lượng - trụ cột của các nền kinh tế Vùng Vịnh. Theo công ty nghiên cứu Rystad Energy, sản lượng dầu hàng ngày của các nhà sản xuất Trung Đông đã giảm từ 21 triệu thùng xuống còn 14 triệu thùng chỉ sau hơn một tuần xung đột, chủ yếu do việc đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.
Trong kịch bản xấu hơn, khi các tàu thương mại tiếp tục tránh khu vực này vì rủi ro an ninh, sản lượng có thể giảm xuống chỉ còn 6 triệu thùng mỗi ngày. Điều đó đồng nghĩa với việc nguồn thu ngân sách - vốn phụ thuộc lớn vào dầu khí - sẽ chịu áp lực đáng kể.
Không chỉ năng lượng, các lĩnh vực được kỳ vọng dẫn dắt quá trình đa dạng hóa kinh tế cũng bị ảnh hưởng rõ rệt. Du lịch - ngành đóng góp khoảng 10–11% GDP của khối Hợp tác vùng Vịnh (GCC) - đang chịu cú sốc lớn khi không phận bị hạn chế và hàng loạt chuyến bay bị hủy.
Các chuyên gia ước tính việc gián đoạn trong mùa lễ Ramadan có thể khiến khu vực thất thoát tới 56 tỷ USD chi tiêu du lịch. Những hình ảnh về các vụ nổ hay cảnh báo an ninh tại các đô thị như Dubai hay Doha cũng làm suy giảm đáng kể hình ảnh ổn định - yếu tố từng giúp vùng Vịnh thu hút mạnh mẽ dòng khách quốc tế.
Những cú sốc liên tiếp này đang buộc các tổ chức tài chính phải điều chỉnh dự báo. Viện tư vấn kinh tế Oxford Economics cho rằng tăng trưởng thu nhập quốc dân của khu vực năm nay có thể chỉ đạt 2,6%, thấp hơn 1,8 điểm phần trăm so với kỳ vọng trước đó.
Tuy nhiên, mức độ tác động không đồng đều. UAE và Ả Rập Xê Út vẫn còn các tuyến vận chuyển dầu thay thế, thậm chí có thể hưởng lợi từ giá dầu tăng. Ngược lại, các nền kinh tế như Qatar, Kuwait hay Bahrain, vốn phụ thuộc lớn vào eo biển Hormuz, đối mặt với rủi ro cao hơn. Ngân hàng đầu tư Goldman Sachs ước tính GDP của Qatar và Kuwait có thể giảm tới 14% nếu xung đột kéo dài đến cuối tháng 4.
“Túi tiền” của thế giới và vai trò không thể thay thế
Trong hơn một thập kỷ qua, các quốc gia giàu tài nguyên như Ả Rập Xê Út, UAE hay Qatar đã vươn lên thành những nhà đầu tư chiến lược hàng đầu thế giới thông qua các quỹ tài sản có chủ quyền. Tổng quy mô tài sản mà các quỹ này quản lý hiện vào khoảng 5.000 tỷ USD.
Dòng vốn này không chỉ chảy vào các thị trường phát triển như Mỹ và châu Âu, mà còn lan rộng tới châu Phi và các nền kinh tế mới nổi, từ các dự án năng lượng, cơ sở hạ tầng cho tới công nghệ và bất động sản. Nhờ đó, Vùng Vịnh đã trở thành một trong những nguồn cung vốn quan trọng của kinh tế toàn cầu.
Không dừng lại ở mục tiêu lợi nhuận, các quốc gia này còn sử dụng đầu tư như một công cụ chính sách. Khái niệm “ngoại giao giải cứu” được dùng để mô tả việc họ hỗ trợ tài chính cho các nền kinh tế gặp khó khăn trong khu vực, từ Ai Cập, Lebanon đến Syria hay Dải Gaza.
Ngay cả Mỹ cũng là một trong những bên hưởng lợi. Sau chuyến thăm Trung Đông của Tổng thống Donald Trump năm ngoái, hàng loạt cam kết đầu tư quy mô lớn vào Mỹ đã được đưa ra, với tổng giá trị lên tới hàng nghìn tỷ USD, từ Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar.
Khi dòng tiền Vùng Vịnh không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn có tác động địa chính trị sâu rộng như vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào đều có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa toàn cầu. “Tác động toàn cầu của các quốc gia Vùng Vịnh không chỉ giới hạn ở dầu mỏ”, ông Majed al-Ansari, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, phân tích trong một hội thảo hôm 17/3.
“Nếu khu vực này buộc phải thu hẹp đầu tư và tập trung vào phòng thủ thì hệ lụy sẽ lan đến mọi hộ gia đình trong các nền kinh tế bị ảnh hưởng - và đó gần như là mọi nền kinh tế trên thế giới hiện nay”, ông Majed al-Ansari cảnh báo.
Những điều chỉnh đã không còn là dự báo
Trong bối cảnh rủi ro gia tăng, những tín hiệu ban đầu cho thấy một quá trình rà soát chiến lược đầu tư đã được các quốc gia Vùng Vịnh khởi động.
Theo Reuters, ba trong số các nền kinh tế lớn nhất Vùng Vịnh đang xem xét lại cách thức triển khai các quỹ tài sản có chủ quyền nhằm bù đắp những tổn thất do chiến sự gây ra. Các phương án được cân nhắc bao gồm điều chỉnh cam kết đầu tư, đánh giá lại danh mục tài sản và thậm chí là khả năng thoái vốn trong một số trường hợp.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng phản ứng trước mắt sẽ không phải là rút lui ồ ạt khỏi thị trường quốc tế. Thay vào đó, xu hướng rõ ràng hơn là làm chậm tốc độ triển khai các khoản đầu tư và những thỏa thuận tài trợ mới.
“Phản ứng đầu tiên không phải là bán bớt tài sản toàn cầu”, ông Jahangir Aka, nhà sáng lập hãng tư vấn Aka & Associates, nhận định. “Trước khi thoái vốn, các quốc gia vùng Vịnh sẽ đánh giá liệu việc chuyển hướng nguồn vốn về thị trường nội địa có mang lại giá trị lớn hơn hay không”.
Điều này đồng nghĩa với việc dòng vốn toàn cầu không giảm đột ngột, nhưng sẽ vận hành thận trọng hơn. Các dự án mới có thể bị trì hoãn, trong khi những cam kết lớn sẽ được xem xét kỹ lưỡng hơn trước khi triển khai.
Quy mô của những cam kết này rất lớn. Ví dụ, năm ngoái, UAE đã đồng ý đầu tư tới 50 tỷ USD vào Canada, trong khi Qatari Diar, được Quỹ đầu tư Nhà nước Qatar (QIA) hậu thuẫn, đã ký một thỏa thuận phát triển ven biển mang tính bước ngoặt trị giá 30 tỷ USD trên một đoạn bờ biển Địa Trung Hải hoang sơ của Ai Cập.
Trong khi đó, Qatar Airways đã cam kết tài trợ cho giải đua xe Công thức 1 đến năm 2027, Mubadala là đối tác chính của nhiều giải đấu quần vợt ATP và WTA, và Quỹ đầu tư Nhà nước của Ả Rập Xê Út (PIF) đã trở thành đối tác chính thức của FIFA World Cup 2026.
Ở chiều ngược lại, áp lực chi tiêu trong nước đang gia tăng. Các quốc gia Vùng Vịnh có thể phải ưu tiên nguồn lực cho quốc phòng, tái thiết cơ sở hạ tầng, củng cố an ninh năng lượng và đảm bảo ổn định kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, việc giữ lại một phần dòng tiền để phục vụ nhu cầu nội địa là lựa chọn có tính thực tế cao.
Với những chuyển động kể trên, có thể nói cuộc chiến tại Iran đang trở thành một phép thử đáng kể đối với “sức khỏe” tài chính toàn cầu. “Đầu tư trên mọi lĩnh vực sẽ bị ảnh hưởng”, Tiến sĩ Tim Callen - nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện Nghiên cứu các Quốc gia Vùng Vịnh Ả Rập (AGSI) ở Washington kết luận.
“Vấn đề là ảnh hưởng đến mức độ nào và trong khoảng thời gian nào. Và điều này sẽ phụ thuộc vào việc chiến tranh kết thúc như thế nào. Nếu nguy cơ xung đột và gián đoạn trong tương lai vẫn còn, thì nó có thể bị ảnh hưởng vĩnh viễn”, ông Callen nhấn mạnh.
