Theo nhà báo Mai Ngọc Phước, 10 nguyên tắc chung về sử dụng AI trong hoạt động báo chí do Hội Nhà báo Việt Nam công bố đã thể hiện rõ những yêu cầu cốt lõi: AI chỉ là công cụ hỗ trợ; con người giữ quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm báo chí; không xem AI là nguồn tin; không đăng tải nguyên bản nội dung do AI tạo ra; bảo vệ nguồn tin, dữ liệu cá nhân và tôn trọng bản quyền.
Tuy nhiên, theo ông, nếu chỉ dừng ở những nguyên tắc sử dụng thì sẽ khó đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh AI liên tục thay đổi về mô hình, tính năng và cách vận hành. Vì vậy, Sổ tay cần hướng tới một khung quản trị AI toàn diện cho các cơ quan báo chí.
Con người phải giữ quyền quyết định cuối cùng
Một trong những đề xuất đáng chú ý là điều chỉnh nguyên tắc “AI chỉ là công cụ kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế nhà báo” thành “con người luôn giữ quyền quyết định cuối cùng”.
Theo ông Mai Ngọc Phước, cách diễn đạt này phù hợp hơn với thực tế khi AI ngày càng được sử dụng ở nhiều khâu trong tòa soạn, từ phóng viên, biên tập viên đến bộ phận kỹ thuật, dữ liệu hay sản xuất nội dung.
“Nguyên tắc này cần làm rõ rằng con người không chỉ chịu trách nhiệm cuối cùng, mà còn có quyền bác bỏ, sửa đổi hoặc dừng bất kỳ quyết định nào do AI đề xuất”, ông nói.
Ông cũng đề nghị bổ sung nguyên tắc về truy vết và giải trình trong quá trình sử dụng AI. Theo ông, kết quả do AI tạo ra có thể thay đổi theo phiên bản mô hình, dữ liệu đầu vào hoặc câu lệnh (prompt). Nếu không lưu lại toàn bộ quá trình sử dụng, khi xảy ra sai sót hoặc tranh chấp sẽ rất khó xác định nguyên nhân và trách nhiệm.
“Việc lưu giữ thông tin về công cụ AI, phiên bản, dữ liệu đầu vào, câu lệnh và người phê duyệt không nhằm giám sát cá nhân, mà nhằm bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm tra, giải trình và bảo vệ uy tín của cơ quan báo chí”, ông phân tích.
Kiểm soát dữ liệu: Không để rủi ro xuất hiện từ đầu vào
Theo nhà báo Mai Ngọc Phước, rủi ro của AI trong báo chí không chỉ nằm ở khả năng tạo ra thông tin sai lệch mà còn xuất hiện ngay từ khâu nhập dữ liệu.
Dù dự thảo đã quy định không đưa tài liệu mật, dữ liệu nguồn tin, dữ liệu cá nhân nhạy cảm hoặc tài liệu chưa công bố lên các hệ thống AI công cộng, ông cho rằng quy định này cần được cụ thể hóa để các tòa soạn dễ áp dụng.
“Chỉ cần một phóng viên đưa hồ sơ điều tra, tài liệu thanh tra chưa công bố, danh sách nguồn tin bí mật hoặc bản thảo các bài điều tra lên một AI công cộng để nhờ tóm tắt hay phân tích thì nguy cơ rò rỉ dữ liệu đã xuất hiện”, ông cảnh báo.
Từ thực tế đó, ông đề xuất bổ sung phụ lục hướng dẫn phân loại dữ liệu khi sử dụng AI theo bốn cấp độ.
Theo đó, dữ liệu công khai được phép sử dụng trên các công cụ AI công cộng; dữ liệu nội bộ chỉ sử dụng trên các hệ thống AI được cơ quan báo chí phê duyệt; dữ liệu nhạy cảm chỉ xử lý trên AI nội bộ hoặc hệ thống triển khai trong hạ tầng của cơ quan báo chí; còn nhóm dữ liệu đặc biệt như bí mật nhà nước, tài liệu điều tra, danh tính nguồn tin được bảo vệ, dữ liệu trẻ em, dữ liệu cá nhân nhạy cảm và bản thảo chưa công bố tuyệt đối không được đưa lên bất kỳ hệ thống AI kết nối Internet nào.
Bên cạnh đó, ông cũng đề nghị quy định rõ những tác vụ không được sử dụng AI, như xác định nguồn tin bí mật, phân tích hồ sơ mật, xử lý tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước hoặc soạn thảo các văn bản mật của cơ quan báo chí.
Công cụ AI không thể được quản lý như một danh mục cố định
Một nội dung khác được ông Mai Ngọc Phước nhấn mạnh là việc đánh giá định kỳ các công cụ AI.
Theo ông, AI không phải là công cụ cố định. “Mô hình, phiên bản, tính năng, điều khoản sử dụng cũng như chính sách bảo mật của nhà cung cấp đều có thể thay đổi theo thời gian. Vì vậy, danh mục công cụ AI được phép sử dụng trong tòa soạn cũng cần được rà soát thường xuyên”, ông chia sẻ.
Phó Chủ tịch Hội Nhà báo TP. HCM đề xuất Sổ tay hướng dẫn các cơ quan báo chí quy định việc đánh giá lại công cụ AI theo định kỳ hoặc ngay khi nhà cung cấp thay đổi mô hình, phiên bản, điều khoản sử dụng, chính sách bảo mật hoặc bổ sung tính năng mới có thể ảnh hưởng đến an toàn thông tin và hoạt động nghiệp vụ.
Kết quả đánh giá sẽ là căn cứ để cơ quan báo chí quyết định tiếp tục sử dụng, tạm dừng hoặc loại bỏ công cụ khỏi danh mục được phép sử dụng.
Song song với đó, trước khi đưa một công cụ AI vào vận hành chính thức, cơ quan báo chí cần đánh giá tác động toàn diện, không chỉ về hiệu quả công nghệ mà còn đối với quyền riêng tư, bản quyền, thiên kiến thuật toán, an ninh dữ liệu và tác động xã hội.
Ông cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm của các nhà cung cấp AI, bao gồm việc dữ liệu của cơ quan báo chí có được sử dụng để huấn luyện mô hình hay không, dữ liệu được lưu trữ ở đâu, trong bao lâu, cơ chế xóa dữ liệu cũng như trách nhiệm phối hợp xử lý khi xảy ra sự cố.
“Đặc biệt, cần phân biệt rõ giữa AI công cộng, AI doanh nghiệp, AI nội bộ và AI triển khai tại chỗ, bởi mỗi loại hình có mức độ rủi ro pháp lý và an toàn thông tin khác nhau”, ông nhấn mạnh.
Hướng tới khung quản trị AI trong tòa soạn
Từ những đề xuất trên, nhà báo Mai Ngọc Phước cho rằng Sổ tay không nên chỉ dừng ở việc hướng dẫn cách sử dụng AI mà cần hướng tới xây dựng một khung quản trị AI cho các cơ quan báo chí.
Theo ông, mỗi tòa soạn cần xây dựng danh mục công cụ được phép và không được phép sử dụng; tổ chức đào tạo cho phóng viên, biên tập viên; thành lập bộ phận hoặc nhóm phụ trách AI; đồng thời thiết lập quy trình báo cáo, xử lý sự cố và cơ chế giám sát việc triển khai.
“Việc hoàn thiện Sổ tay không chỉ nhằm trả lời câu hỏi “được sử dụng AI như thế nào”, mà còn giúp các cơ quan báo chí xây dựng năng lực quản trị AI, làm chủ công nghệ nhưng vẫn bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi của nghề báo về tính chính xác, minh bạch, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp”, ông nhấn mạnh.
