Với nhiều tòa soạn, những câu chuyện xảy ra từ 10, 20 hay 40 năm trước thường chỉ xuất hiện trở lại vào các dịp kỷ niệm. Nhưng A Gazeta, một tờ báo địa phương ở bang Espírito Santo của Brazil, đã thử một cách khác.
Năm 2025, tòa soạn thực hiện hai dự án lớn về những thảm họa từng xảy ra tại địa phương. Một dự án nhìn lại vụ sạt lở Morro do Macaco sau 40 năm, dự án còn lại kể về cuộc sống của người dân sau 10 năm xảy ra vụ vỡ đập Fundão.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở đề tài mà ở cách A Gazeta biến những câu chuyện cũ thành sản phẩm báo chí số, kết hợp phóng sự, video, ảnh tư liệu, dữ liệu, đồ họa và AI.
40 năm sau một vụ sạt lở, điều gì đã thay đổi?
“Thảm kịch Morro do Macaco” bắt đầu từ một câu hỏi mà nhóm phóng viên đặt ra khi chuẩn bị kỷ niệm 40 năm vụ sạt lở.
Năm 1985, mưa lớn gây sạt lở tại cộng đồng Morro do Macaco ở Vitória. Vụ việc khiến nhiều người thiệt mạng, nhiều gia đình phải di dời và để lại hậu quả lâu dài.
Nếu chỉ làm một bài kỷ niệm, câu chuyện có thể sẽ dừng ở việc nhắc lại thảm họa năm 1985. A Gazeta quyết định quay trở lại hiện trường để xem sau 40 năm, những người từng chịu ảnh hưởng đang sống thế nào.
Nhóm phóng viên tìm lại các đoạn phim và hình ảnh được ghi từ những năm 1980, sau đó phỏng vấn những người sống sót, nhân viên cứu hộ, chuyên gia kỹ thuật và đại diện chính quyền.
Cách làm đơn giản nhưng hiệu quả là đặt hình ảnh quá khứ bên cạnh hình ảnh hiện tại. Độc giả có thể nhìn thấy khu vực từng xảy ra sạt lở, những hình ảnh từ thời điểm thảm họa diễn ra và cuộc sống của các gia đình tại đây 4 thập kỷ sau.
Qua đó, một vấn đề mới được đặt ra. Một số gia đình vẫn đang sống trong những khu vực có nguy cơ cao. Đây là lúc câu chuyện kỷ niệm trở thành một câu chuyện thời sự.
Tại sự kiện đánh dấu 40 năm thảm họa, chính quyền địa phương công bố kế hoạch đầu tư mới cho các công trình phòng chống sạt lở và cơ sở hạ tầng. Chính quyền cũng thừa nhận sự bỏ bê kéo dài đối với khu vực và đưa ra lời xin lỗi.
Với A Gazeta, giá trị của dự án không chỉ là giúp độc giả nhớ lại một thảm họa. Báo chí đã sử dụng tài liệu lịch sử, lời chứng và dữ liệu hiện tại để đặt câu hỏi về một vấn đề vẫn chưa được giải quyết.
200 km để kể câu chuyện của một dòng sông
Dự án thứ hai có cách tiếp cận khác. Năm 2015, đập Fundão ở Mariana bị vỡ, khiến lượng lớn chất thải lan xuống lưu vực sông Doce và ra biển tại Espírito Santo. 10 năm sau, nhiều cộng đồng vẫn tiếp tục đấu tranh đòi bồi thường và phục hồi cuộc sống.
Thay vì chỉ viết về sự kiện năm 2015, nhóm phóng viên A Gazeta đi gần 200 km qua Espírito Santo để gặp những người đang sống với hậu quả của thảm họa.
Họ phỏng vấn ngư dân, người bản địa, thành viên các cộng đồng quilombola và cư dân ven sông.
Nhưng phần quan trọng tiếp theo là cách những câu chuyện này được đưa lên màn hình.
A Gazeta không trình bày toàn bộ nội dung dưới dạng một bài viết dài. Tòa soạn xây dựng một sản phẩm “scrollytelling”, nghĩa là câu chuyện được mở ra từng phần khi độc giả cuộn màn hình.
Ví dụ, khi câu chuyện đi đến một địa điểm mới, bản đồ hoặc hình ảnh xuất hiện. Khi nói về quá trình dòng bùn lan xuống sông, đồ họa mô phỏng diễn biến được đưa vào. Video và lời kể của nhân vật xuất hiện xen kẽ với dữ liệu.
Nói cách khác, thay vì bắt độc giả đọc một bài dài rồi tự hình dung diễn biến, tòa soạn sử dụng hình ảnh và chuyển động để “dẫn” độc giả đi qua câu chuyện.
Phóng viên vẫn làm những công việc truyền thống như đi hiện trường, phỏng vấn và kiểm chứng thông tin. Nhưng sau đó, dữ liệu và tư liệu được chuyển cho đội ngũ thiết kế, video và kỹ thuật để xây dựng thành một trải nghiệm đọc khác với bài báo thông thường.
AI được dùng ở đâu?
AI cũng xuất hiện trong quá trình sản xuất dự án “Dòng sông bùn và đấu tranh”, nhưng không phải để viết bài thay phóng viên. Nhóm sử dụng các công cụ AI để hỗ trợ tạo một số yếu tố hình ảnh, xây dựng đồ họa và trình bày thông tin theo cách trực quan hơn.
Hệ thống quản trị nội dung (CMS) của tòa soạn không có sẵn những mẫu phù hợp với cách trình bày mà nhóm muốn thực hiện. Thay vì bỏ ý tưởng vì hạn chế kỹ thuật, nhóm đã tự xây dựng một công cụ tạo mẫu để tùy chỉnh giao diện của sản phẩm.
Trong trường hợp này, AI và công cụ kỹ thuật được dùng để giúp phóng viên, biên tập viên và nhà thiết kế thực hiện cách kể chuyện mà CMS thông thường không hỗ trợ.
Video được dùng khi hình ảnh có thể kể tốt hơn chữ viết. Đồ họa được dùng để giải thích dữ liệu và diễn biến phức tạp. Scrollytelling được dùng để đưa độc giả đi qua câu chuyện theo từng bước. Mạng xã hội, đặc biệt Instagram, giúp sản phẩm tiếp cận những độc giả trẻ chưa từng trải qua thảm họa.
