Một thương vụ kỷ lục
Bộ Quốc phòng Ấn Độ trong tháng 2-2026 đã chính thức thông qua đề xuất mua 114 máy bay chiến đấu đa năng Rafale của hãng Dassault Aviation, với tổng giá trị ước tính khoảng 3,25 nghìn tỷ rupee, tương đương gần 28 tỷ USD. Đây được xem là thương vụ mua sắm vũ khí quốc tế lớn nhất trong lịch sử nước này, xét cả về quy mô lẫn chi phí.
Theo các thông tin được công bố, quyết định được đưa ra trong bối cảnh Không quân Ấn Độ (IAF) đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng số lượng phi đội chiến đấu. So với biên chế được phê duyệt là 42 phi đội, IAF hiện chỉ duy trì khoảng 29 phi đội, một khoảng cách được giới hoạch định quốc phòng tại New Delhi mô tả là “đáng lo ngại”.
Việc dòng tiêm kích MiG-21 - trụ cột một thời của IAF - chính thức rút khỏi biên chế vào tháng 9/2025, cùng với kế hoạch cho nghỉ hưu dần các biến thể MiG-29 đời đầu, Jaguar và Mirage 2000 trong thập niên tới, đã tạo ra khoảng trống năng lực khó có thể bù đắp trong ngắn hạn.
Trong bối cảnh đó, Rafale nổi lên như một giải pháp “sẵn sàng sử dụng” đã được kiểm chứng. Ấn Độ hiện đã tiếp nhận đủ 36 chiếc Rafale phiên bản C cho không quân, hoàn tất bàn giao vào cuối năm 2024, đồng thời đang đặt thêm 26 chiếc Rafale-Marine cho hải quân, dự kiến triển khai trên hai tàu sân bay INS Vikrant và INS Vikramaditya. Việc phê duyệt mua thêm 114 chiếc cho không quân chẳng những mở rộng đáng kể quy mô đội hình Rafale của Ấn Độ, mà còn đưa nước này trở thành một trong những quốc gia vận hành Rafale lớn nhất thế giới ngoài Pháp.
Đáng chú ý, thỏa thuận mới dự kiến gắn chặt với chương trình “Make in India”, với khoảng 60% giá trị sản xuất được thực hiện trong nước. Theo các nguồn tin, ít nhất 100 máy bay sẽ được lắp ráp tại Ấn Độ, đi kèm chuyển giao công nghệ và xây dựng chuỗi cung ứng nội địa. Tuy nhiên, các chi tiết về cấu phần chi phí - bao gồm đạn dược, hệ thống điện tử hàng không, hậu cần và bảo đảm kỹ thuật - vẫn chưa được công bố đầy đủ, làm dấy lên những tranh luận nhất định về mức giá tăng đáng kể so với hợp đồng mua 36 chiếc Rafale năm 2016.
Vì sao lại là Rafale?
Để hiểu vì sao Rafale được lựa chọn, cần đặt quyết định này trong bối cảnh kỹ thuật và vận hành cụ thể của Không quân Ấn Độ, thay vì chỉ nhìn từ lăng kính chính trị hay địa chính trị.
Rafale là tiêm kích đa năng hai động cơ, được thiết kế để đảm nhiệm đồng thời các nhiệm vụ chiếm ưu thế trên không, tấn công chính xác tầm xa, yểm trợ mặt đất và trinh sát. Đối với IAF - lực lượng đang vận hành một “bức tranh ghép” gồm nhiều dòng máy bay có nguồn gốc khác nhau - Rafale mang lại lợi thế quan trọng về tính linh hoạt và khả năng tích hợp.
Trước hết là yếu tố hai động cơ. Trong điều kiện địa lý đa dạng của Ấn Độ, từ vùng núi cao đến không phận biển rộng, IAF từ lâu có xu hướng ưu tiên các nền tảng hai động cơ vì độ an toàn và dự phòng kỹ thuật cao hơn. Rafale đáp ứng tiêu chí này, đồng thời vẫn duy trì khả năng cơ động và hiệu suất nhiên liệu tương đối tốt so với các đối thủ cùng phân khúc.
Về mặt điện tử hàng không, radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) của Rafale, cùng hệ thống tác chiến điện tử SPECTRA, được đánh giá là một trong những cấu hình hoàn thiện nhất hiện nay. Đối với IAF, vốn phải đối phó với môi trường tác chiến ngày càng đòi hỏi cao về gây nhiễu, phòng không và tác chiến điện tử, đây là yếu tố then chốt. Quan trọng hơn, Rafale đã chứng minh khả năng “hòa nhập” tương đối suôn sẻ với các khí tài hiện có của Ấn Độ, từ hệ thống chỉ huy – kiểm soát đến vũ khí do nước này tự phát triển.
Một điểm thường được các nhà phân tích nhấn mạnh là tính liên tục. Không giống các phương án khác trong chương trình MRFA (Multi-Role Fighter Aircraft), Rafale không phải là một nền tảng hoàn toàn mới đối với IAF. Những đánh giá, thử nghiệm và chuẩn hóa kỹ thuật từ chương trình MMRCA trước đây đã tạo ra một “vốn liếng” đáng kể, giúp rút ngắn thời gian và giảm rủi ro khi mở rộng quy mô mua sắm. Trong bối cảnh IAF cần bổ sung năng lực “ngay và luôn”, đây là lợi thế mà ít đối thủ nào có được.
So với tiêm kích nội địa HAL Tejas, Rafale rõ ràng không phải là giải pháp thay thế, mà là sự bổ sung mang tính cầu nối. Chương trình HAL Tejas, dù mang ý nghĩa chiến lược về tự chủ công nghiệp, vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức về tiến độ và chuỗi cung ứng, đặc biệt là vấn đề động cơ do GE Aerospace cung cấp. Rafale, trong khi đó, cho phép IAF duy trì năng lực chiến đấu ở mức cao trong giai đoạn chuyển tiếp, khi các chương trình nội địa chưa đạt độ chín cần thiết.
Cuối cùng, yếu tố hợp tác công nghiệp với Pháp cũng đóng vai trò không nhỏ. Không giống một số đối tác khác, Paris được New Delhi đánh giá là tương đối linh hoạt trong chuyển giao công nghệ và ít áp đặt điều kiện chính trị trong hợp tác quốc phòng. Việc sản xuất linh kiện, thậm chí động cơ M88, tại Ấn Độ - cùng với kế hoạch xây dựng cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa và đại tu - được kỳ vọng sẽ tạo ra nền tảng lâu dài cho ngành hàng không quân sự nội địa.
“Đắt xắt ra miếng”
Ở tầm chiến lược, quyết định “đặt cược” lớn vào Rafale phản ánh cách Ấn Độ đang tái định hình chính sách quốc phòng theo hướng cân bằng giữa nhu cầu trước mắt và mục tiêu dài hạn. Việc mở rộng đội hình Rafale giúp IAF nhanh chóng lấp đầy khoảng trống năng lực do các dòng máy bay cũ để lại, đồng thời tạo ra một trụ cột ổn định cho sức mạnh không quân trong ít nhất hai thập niên tới.
Về mặt tác chiến, Rafale cho phép Ấn Độ duy trì năng lực răn đe và phản ứng linh hoạt trong khu vực Nam Á, đặc biệt trong các kịch bản yêu cầu tấn công chính xác và kiểm soát không phận. Điều này có ý nghĩa không chỉ về quân sự thuần túy, mà còn về tâm lý chiến lược, khi năng lực không quân thường được xem là thước đo quan trọng của sức mạnh quốc gia.
Ở bình diện địa chính trị, thương vụ Rafale tiếp tục củng cố quan hệ đối tác quốc phòng Pháp - Ấn, vốn đã phát triển mạnh trong những năm gần đây. Chuyến thăm New Delhi của Tổng thống Emmanuel Macron ngay trước thời điểm phê duyệt hợp đồng được giới quan sát xem là dấu hiệu cho thấy hai bên đang nâng tầm hợp tác từ mua bán vũ khí sang đối tác chiến lược toàn diện hơn. Đối với Ấn Độ, đây cũng là cách đa dạng hóa nguồn cung quốc phòng, giảm phụ thuộc vào bất kỳ một đối tác nào trong bối cảnh môi trường quốc tế nhiều biến động.
Không kém phần quan trọng, việc sản xuất Rafale tại chỗ - dù còn nhiều câu hỏi về chi phí và hiệu quả - cũng phù hợp với tầm nhìn dài hạn của Thủ tướng Narendra Modi về một nền công nghiệp quốc phòng tự cường hơn. Nếu được triển khai đúng hướng, dự án này có thể trở thành “bàn đạp” cho các chương trình nội địa trong tương lai, thay vì chỉ là một hợp đồng mua sắm đơn thuần.
Tất nhiên, những thách thức không nhỏ vẫn hiện hữu. Giá thành tăng cao, năng lực của các doanh nghiệp trong nước như Hindustan Aeronautics Limited, cũng như khả năng quản lý một dự án công nghiệp - quốc phòng phức tạp, sẽ là những phép thử thực sự. Song xét trên tổng thể, Rafale dường như đáp ứng tốt nhất những yêu cầu “ở đây và lúc này” của Không quân Ấn Độ, trong khi vẫn để ngỏ cánh cửa cho các mục tiêu tự chủ dài hạn.
Nhìn từ góc độ đó, quyết định mua hơn 100 chiếc Rafale không chỉ là một lựa chọn kỹ thuật, mà là sự kết tinh của những cân nhắc chiến lược, công nghiệp và chính trị. Nó cho thấy Ấn Độ đang chấp nhận trả giá cao hơn để đổi lấy sự chắc chắn, tính liên tục và khả năng kiểm soát tốt hơn con đường hiện đại hóa sức mạnh không quân của mình trong một thế giới ngày càng khó đoán định.
