Trong bối cảnh căng thẳng gia tăng tại Trung Đông sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, châu Âu một lần nữa phải đối diện với nguy cơ khủng hoảng năng lượng, biến động kinh tế và áp lực di cư - những vấn đề có thể tác động sâu sắc tới ổn định chính trị nội bộ của lục địa này.
Từ mối nguy năng lượng đến khủng hoảng di cư
Trước đó, khi tranh cãi về khả năng Mỹ kiểm soát hoặc mở rộng ảnh hưởng tại Greenland dần lắng xuống, nhiều quốc gia đồng minh của Washington ở châu Âu tạm thời thở phào.
Tuy nhiên, các tín hiệu từ Lầu Năm Góc cho thấy những vấn đề địa chiến lược lớn hơn vẫn chưa khép lại. Các diễn biến tại Trung Đông đã nhanh chóng kéo khối này trở lại tâm điểm của những lo ngại mới, đặc biệt khi khu vực này vẫn là nguồn cung năng lượng quan trọng đối với thị trường toàn cầu.
Đối với châu Âu, một cuộc khủng hoảng mới tại Trung Đông không chỉ là vấn đề địa chính trị xa xôi. Giá năng lượng tăng, gián đoạn chuỗi cung ứng và nguy cơ bất ổn khu vực có thể kéo theo những hệ quả trực tiếp đối với nền kinh tế và xã hội châu Âu. Bên cạnh đó, kinh nghiệm từ các cuộc xung đột trước đây cho thấy, bất ổn tại Trung Đông thường dẫn đến làn sóng di cư mới hướng về châu Âu - vấn đề vốn đã gây chia rẽ sâu sắc trong nội bộ Liên minh trong suốt thập niên qua.
Trong bối cảnh đó, phản ứng của các lãnh đạo châu Âu cho thấy một bức tranh khá phân tán. Thủ tướng Pedro Sánchez của Tây Ban Nha là một trong số ít lãnh đạo công khai nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn trọng Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, lập trường này cũng phần nào phản ánh những bất đồng đã tồn tại từ lâu giữa Madrid và Washington, bao gồm các tranh cãi về mức chi tiêu quốc phòng trong khuôn khổ NATO.
Trong khi đó, nhiều quốc gia trong khối Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh khác tỏ ra thận trọng hơn, lựa chọn phản ứng dè dặt hoặc tránh đưa ra lập trường đối đầu trực tiếp với Washington. Sự thận trọng này phản ánh thực tế rằng quan hệ an ninh xuyên Đại Tây Dương vẫn là trụ cột trong cấu trúc an ninh của châu Âu. Do đó, việc công khai chỉ trích Mỹ trong những vấn đề chiến lược thường bị xem là bước đi nhạy cảm.
Những tính toán này càng trở nên phức tạp khi nhiều nhà lãnh đạo lớn của châu Âu đang phải đối mặt với áp lực chính trị trong nước. Thủ tướng Anh Keir Starmer, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đều đang điều hành trong bối cảnh chính trị nội bộ đầy thách thức, với tỷ lệ tín nhiệm dao động và sự phân cực ngày càng rõ rệt trong đời sống chính trị.
Tại Vương quốc Anh, chính quyền của Starmer phải xử lý nhiều vấn đề nội bộ, từ tăng trưởng kinh tế chậm lại đến những tranh cãi chính trị trong nước. Ở Pháp, Tổng thống Macron đã nhiều lần phải điều hành trong tình thế quốc hội phân tán và sự trỗi dậy của các lực lượng đối lập. Trong khi đó, tại Đức, chính quyền của Thủ tướng Merz cũng đối mặt với sự bất mãn gia tăng của cử tri trong bối cảnh kinh tế tăng trưởng chậm và chi phí năng lượng cao.
Tiến thoái lưỡng nan
Chính những áp lực chính trị nội bộ này khiến các nhà lãnh đạo châu Âu càng thận trọng khi phản ứng trước các cuộc khủng hoảng quốc tế. Việc đưa ra những lập trường cứng rắn có thể gây ra rủi ro chính trị trong nước, đặc biệt khi các cuộc khủng hoảng năng lượng hoặc di cư có khả năng tác động trực tiếp đến cử tri.
Hệ quả là quá trình ra quyết định trong nội bộ Liên minh châu Âu thường trở nên chậm chạp và phân tán. Những nỗ lực xây dựng một cấu trúc an ninh và quốc phòng độc lập hơn cho châu Âu đã được thảo luận trong nhiều năm, nhưng tiến triển thực tế vẫn khá hạn chế. Giới phân tích cho rằng, một phần nguyên nhân nằm ở sự phụ thuộc lâu dài của châu Âu vào hệ thống an ninh do Mỹ dẫn dắt.
Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông leo thang, những hạn chế này trở nên rõ ràng hơn. Châu Âu vừa muốn tránh bị cuốn sâu vào một cuộc khủng hoảng khu vực khác, vừa phải duy trì sự phối hợp với Washington trong các vấn đề an ninh. Điều này tạo ra thế lưỡng nan trong hoạch định chính sách đối ngoại.
Song song với các thách thức địa chính trị, khủng hoảng năng lượng cũng là một mối lo lớn đối với châu Âu. Sau khi cắt giảm đáng kể sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng từ Nga trong những năm gần đây, nhiều quốc gia châu Âu đã phải tái cấu trúc hệ thống cung ứng năng lượng với chi phí đáng kể. Việc giá dầu và khí đốt toàn cầu tăng mạnh do bất ổn tại Trung Đông có thể làm gia tăng áp lực đối với nền kinh tế vốn đang trong giai đoạn phục hồi mong manh.
Những biến động như vậy thường được mô tả trong kinh tế học là các “thiên nga đen” - những sự kiện khó dự đoán nhưng có tác động lớn đến hệ thống kinh tế - chính trị. Trong trường hợp của các quốc gia đồng minh của Mỹ ở châu Âu, sự kết hợp giữa khủng hoảng năng lượng, bất ổn địa chính trị và áp lực xã hội có thể làm bộc lộ những hạn chế trong năng lực hoạch định chiến lược của khối này.
Dấu hỏi về vai trò và vị thế của châu Âu
Nhìn rộng hơn, các cuộc khủng hoảng liên tiếp trong thập niên qua, từ khủng hoảng tài chính, đại dịch, xung đột Ukraine cho đến bất ổn tại Trung Đông, đã buộc châu Âu phải liên tục điều chỉnh chiến lược của mình. Tuy nhiên, quá trình điều chỉnh này thường diễn ra chậm hơn so với tốc độ biến động của môi trường quốc tế.
Điều đó đặt ra câu hỏi lớn về vai trò và vị thế của châu Âu trong trật tự quốc tế đang chuyển đổi. Trong khi các cường quốc khác ngày càng cạnh tranh quyết liệt về ảnh hưởng địa chính trị và năng lượng, châu Âu vẫn đang tìm kiếm sự cân bằng giữa lợi ích chiến lược, các giá trị chính trị và những ràng buộc của liên minh xuyên Đại Tây Dương.
Tương lai của lục địa này vì thế sẽ phụ thuộc phần lớn vào khả năng xây dựng một chiến lược dài hạn độc lập hơn, đồng thời duy trì được sự ổn định nội bộ. Trong một thế giới ngày càng bất định, năng lực thích ứng với các cú sốc địa chính trị và năng lượng có thể trở thành yếu tố quyết định đối với vai trò của châu Âu trên bàn cờ quốc tế.
