Một trong những hệ quả đáng lo ngại nhất là nguy cơ mất an ninh lương thực tại châu Phi, khu vực vốn có mức độ phụ thuộc cao vào nhập khẩu đầu vào nông nghiệp. Trong bối cảnh đó, các phân tích gần đây cho thấy thị trường toàn cầu có thể mất tới một phần ba nguồn cung phân bón trong kịch bản gián đoạn nghiêm trọng.
Gián đoạn chuỗi cung ứng phân bón và điểm nghẽn tại eo biển Hormuz
Tâm điểm của vấn đề nằm ở Eo biển Hormuz - một trong những tuyến vận tải chiến lược quan trọng nhất thế giới. Đây là hành lang vận chuyển không chỉ của dầu mỏ, mà còn của nhiều nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho sản xuất phân bón. Ước tính khoảng 46% lưu huỳnh, 30% urê và 21% amoniac toàn cầu đi qua khu vực này. Khi xung đột quân sự làm gia tăng rủi ro an ninh hàng hải, các hoạt động vận chuyển bị gián đoạn hoặc chi phí bảo hiểm và vận tải tăng vọt, kéo theo sự thu hẹp nguồn cung và biến động giá cả trên thị trường quốc tế.
Trong điều kiện bình thường, thị trường phân bón đã chịu áp lực từ chi phí năng lượng cao, đặc biệt là giá khí đốt tự nhiên - nguyên liệu chính để sản xuất phân bón nitơ. Khi xung đột nổ ra, cú sốc kép từ cả phía cung (gián đoạn vận chuyển, sản xuất) và phía chi phí đầu vào (năng lượng tăng giá) khiến giá phân bón tăng nhanh. Các ước tính cho thấy mức tăng có thể đạt 15-20%, thậm chí cao hơn trong những giai đoạn căng thẳng.
Sự phụ thuộc của nguồn cung toàn cầu vào khu vực Vịnh Ba Tư làm gia tăng mức độ dễ tổn thương của hệ thống. Khoảng 35% nguồn cung urê thế giới đến từ khu vực này. Khi hoạt động sản xuất bị gián đoạn, giá urê đã ghi nhận mức tăng mạnh, có thời điểm lên tới 60-70%. Đồng thời, amoniac cũng chịu tác động tiêu cực. Do tính chất độc hại và yêu cầu an toàn cao trong lưu trữ, vận chuyển, nhiều cơ sở sản xuất buộc phải giảm hoặc tạm ngừng hoạt động trong điều kiện chiến sự, càng làm thu hẹp nguồn cung.
Hệ quả là lượng phân bón sẵn có cho nông dân trên toàn cầu giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm. Điều này không chỉ phản ánh sự thiếu hụt tạm thời, mà còn cho thấy những điểm nghẽn mang tính cấu trúc của chuỗi cung ứng toàn cầu, vốn phụ thuộc vào một số khu vực địa lý và tuyến vận tải nhất định.
Tác động lan tỏa tới châu Phi và nguy cơ mất an ninh lương thực
Trong bức tranh chung đó, châu Phi, đặc biệt là khu vực cận Sahara, nổi lên như khu vực chịu tác động nặng nề nhất. Khoảng 80% nhu cầu phân bón của khu vực này phải dựa vào nhập khẩu. Chi phí hậu cần cao, hạ tầng hạn chế và rủi ro tài chính khiến giá phân bón tại đây vốn đã cao hơn mức trung bình toàn cầu. Khi thị trường thế giới biến động, các quốc gia châu Phi không chỉ đối mặt với giá tăng mà còn với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung thực tế.
Tác động trực tiếp nhất thể hiện ở hành vi sản xuất của nông dân. Do giá phân bón tăng cao, nhiều hộ buộc phải giảm lượng sử dụng, dẫn đến suy giảm năng suất. Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng vì các hộ nông dân nhỏ lẻ chiếm khoảng 70% sản lượng lương thực của khu vực. Các ước tính cho thấy chỉ cần nguồn cung phân bón giảm 10% cũng có thể kéo theo sản lượng các cây trồng chủ lực như ngô, gạo và lúa mì giảm tới 25%. Hệ quả tất yếu là giá lương thực tăng, có thể tăng thêm khoảng 8% trên toàn lục địa.
Vấn đề càng trở nên cấp bách khi xét đến chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Nông dân cần tích trữ phân bón trước mùa gieo trồng, đặc biệt cho các vụ mùa kế tiếp. Tuy nhiên, sự gián đoạn nguồn cung khiến họ không thể chuẩn bị đầy đủ, làm gia tăng rủi ro mất mùa trong tương lai gần. Một khi sản lượng sụt giảm, việc phục hồi sẽ cần nhiều thời gian, bởi nông nghiệp phụ thuộc vào chu kỳ sinh học và điều kiện thời tiết.
Ở cấp độ kinh tế vĩ mô, tác động của xung đột còn thể hiện qua giá năng lượng và chi phí vận tải. Tình trạng thiếu nhiên liệu và giá dầu tăng cao làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Theo Izvestia, trường hợp tại Ethiopia cho thấy giá dầu diesel tăng mạnh có thể làm đội chi phí vận chuyển hàng hóa và hạn chế khả năng tiếp cận thực phẩm của người dân. Những cú sốc như vậy không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn đến phân phối - một mắt xích quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực.
Ở cấp độ hộ gia đình, tác động trở nên rõ rệt hơn. Tại nhiều quốc gia châu Phi, người dân đã phải dành hơn một nửa thu nhập cho thực phẩm và năng lượng. Khi giá cả tăng cao, họ buộc phải điều chỉnh tiêu dùng theo hướng tiêu cực: giảm khẩu phần, cắt giảm thực phẩm giàu dinh dưỡng, hoặc chuyển sang các nguồn thực phẩm rẻ hơn. Điều này làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng và kéo theo các hệ lụy xã hội như bất ổn và gia tăng nghèo đói.
Một kênh tác động quan trọng khác là kiều hối. Hàng trăm triệu người châu Phi phụ thuộc vào nguồn thu nhập này. Tuy nhiên, khi các nền kinh tế Trung Đông, nơi sử dụng nhiều lao động châu Phi, bị ảnh hưởng bởi xung đột, dòng kiều hối có nguy cơ suy giảm. Điều này làm suy yếu khả năng chống chịu của các hộ gia đình trước cú sốc giá cả và thu nhập.
Các yếu tố ngoại sinh khác cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình. Hiện tượng El Nino có thể làm giảm sản lượng nông nghiệp do hạn hán hoặc biến động thời tiết. Đồng thời, xu hướng cắt giảm viện trợ quốc tế làm hạn chế nguồn lực hỗ trợ cho các quốc gia dễ tổn thương. Khi nhiều rủi ro cùng lúc hội tụ, khả năng ứng phó của các nền kinh tế yếu trở nên hạn chế hơn.
Ở phạm vi toàn cầu, các tổ chức như Liên hợp quốc và Tổ chức Thương mại Thế giới đã cảnh báo về nguy cơ lan rộng của khủng hoảng lương thực. Việc gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz có thể khiến hàng chục triệu người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Đồng thời, chi phí vận tải tăng cao do các tuyến đường phải chuyển hướng, ví dụ đi vòng qua châu Phi, làm kéo dài thời gian giao hàng thêm 25-30 ngày và gia tăng chi phí thương mại toàn cầu.
Về mặt kinh tế, giá năng lượng cao kéo dài có thể làm suy giảm tăng trưởng toàn cầu, gia tăng lạm phát và gây áp lực lên cán cân thương mại của nhiều quốc gia. Đối với các nước đang phát triển ở châu Á và châu Phi, tác động kép từ giá phân bón và giá lương thực tăng có thể dẫn đến vòng xoáy bất lợi: chi phí sản xuất tăng, sản lượng giảm, giá tăng và sức mua suy yếu.
Rõ ràng, xung đột Mỹ-Iran cho thấy mức độ liên kết chặt chẽ giữa địa chính trị, năng lượng và an ninh lương thực. Một cú sốc tại một điểm nút chiến lược như eo biển Hormuz có thể lan rộng thông qua các kênh thương mại và tài chính, tác động trực tiếp đến những khu vực dễ tổn thương nhất. Nếu không có các biện pháp ổn định nguồn cung năng lượng và phân bón, cũng như tăng cường năng lực sản xuất nội địa tại các nước đang phát triển, nguy cơ thiếu hụt lương thực và bất ổn kinh tế - xã hội sẽ tiếp tục gia tăng trong thời gian tới.
