Là danh dự, là mệnh lệnh quốc gia, bởi trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tuân thủ các quy định và cam kết quốc tế là thước đo cho uy tín và vị thế của một quốc gia. Không những thế, việc chống triệt để khai thác IUU cũng đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động khai thác, hướng tới phát triển ngành thuỷ sản bền vững, có trách nhiệm, từ đó đảm bảo nguồn sinh kế bền vững cho triệu triệu ngư dân Việt.
Tại phiên họp gần đây nhất của Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU), diễn ra chiều ngày 4/11, Thủ tướng Chính phủ ngay tại cuộc họp đã chỉ rõ: vẫn còn tình trạng tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, chưa xử lý dứt điểm tại An Giang, TP.HCM, Gia Lai, Khánh Hòa… Tiến độ hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc, dữ liệu nghề cá quốc gia còn hạn chế.
Trước đó, tại Phiên họp thứ 14 của Ban Chỉ đạo (diễn ra ngày 23/9), các đại biểu đã phải thừa nhận, sau gần 8 năm triển khai các biện pháp chống khai thác IUU nhằm gỡ “thẻ vàng” của EC, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, “thẻ vàng” vẫn chưa được gỡ bỏ. Tình trạng tàu cá vi phạm, khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài và bị bắt giữ vẫn tiếp diễn. Cũng tại cuộc họp này, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ rõ nguyên nhân của thực trạng này, đó là nhiều cấp ủy, chính quyền địa phương, đặc biệt là người đứng đầu, còn buông lỏng, chưa làm tổng thể và toàn diện. Ý thức chấp hành của một bộ phận ngư dân còn hạn chế, thậm chí có tình trạng đối phó với cơ quan chức năng. Cơ sở hạ tầng phục vụ khai thác, truy xuất nguồn gốc chưa đáp ứng yêu cầu; công tác chỉ đạo chưa bám sát thực tiễn.. Công tác kiểm tra, giám sát tuy có thực hiện nhưng thiếu thường xuyên và chưa quyết liệt.
Thẻ vàng thủy sản là một thuật ngữ do Ủy ban châu Âu (EC) sử dụng để cảnh báo hoặc xử phạt các quốc gia không tuân thủ các quy định về khai thác hải sản khi nhập khẩu vào thị trường Liên minh Châu Âu (EU). Khi một quốc gia bị EC cảnh báo bằng thẻ vàng, điều này phản ánh sự không đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về quản lý nguồn lợi thủy sản và phòng chống hành vi khai thác IUU.
8 năm qua, kể từ khi EU áp đặt thẻ vàng vào năm 2017, ngành thủy sản Việt Nam đã đối diện với những thách thức nghiêm trọng. Cụ thể, các sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang EU phải trải qua quy trình kiểm soát khắt khe hơn, với tất cả lô hàng đều bị kiểm tra thay vì chỉ kiểm tra ngẫu nhiên như trước đây. Hệ quả là, nếu như trước năm 2017, EU là thị trường trọng điểm, chiếm tới 30 - 35% xuất khẩu hải sản Việt Nam thì sau khi “thẻ vàng” bị áp dụng, tỉ lệ này giảm mạnh, từ 2020 đến nay chỉ còn 9 - 10%; khiến doanh thu sụt giảm, chi phí và rủi ro tăng lên đáng kể. Nhiều đơn vị phải hoạt động cầm chừng hoặc chuyển hướng sang thị trường khác nhưng giá trị không bù đắp nổi khoảng trống từ EU, dẫn đến giảm 60% doanh thu theo phản ánh của các doanh nghiệp xuất khẩu. Với ngư dân, việc chưa tuân thủ quy định IUU dẫn đến nhiều hệ lụy: Tàu cá bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài, mất phương tiện, mất ngư cụ, phạt hành chính cao, thậm chí truy cứu hình sự và trên hết là bó lại con đường sinh kế.
Không dừng lại ở đó, thẻ vàng IUU còn là câu chuyện “thể diện, uy tín, danh dự quốc gia”, bởi trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tuân thủ các quy định và cam kết quốc tế là thước đo cho uy tín và vị thế của một quốc gia.
Tuy nhiên, tình trạng này kéo dài cho tới nay đã 8 năm - quãng thời gian mà theo nhìn nhận của ông Nguyễn Hoài Nam - Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu và Chế biến thuỷ sản Việt Nam - thẻ vàng suốt 8 năm qua với thuỷ sản Việt Nam là tình huống kéo dài so với hầu hết các quốc gia.
Thực tế đó là lý do, trong phát biểu kết luận cuộc họp ngày 4/11 vừa qua, người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh thông điệp: phải tuyên chiến với hoạt động khai thác IUU, gỡ thẻ vàng của EC. Thủ tướng nhấn mạnh: đây là việc không thể không làm và không thể kéo dài, phải làm bằng được, vì danh dự của đất nước, của quốc gia, uy tín của Đảng và Nhà nước ta, của nhân dân ta trên trường quốc tế, đồng thời cũng là vì nghề cá phát triển bền vững, vì lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, vì sự tiến bộ, công bằng, bình đẳng. Trước mắt, Thủ tướng chỉ đạo, đến ngày 20/11 phải xử lý hết tất cả các vụ vi phạm.
Rõ ràng, tới thời điểm này, trong bối cảnh chúng ta đang quyết liệt triển khai Nghị quyết 59-NQ/TW - xem đây là quyết sách đột phá, đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong tiến trình hội nhập quốc tế của đất nước, xác định hội nhập là động lực chiến lược để Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên mới, thì việc gỡ cho được thẻ vàng IUU là nhiệm vụ chính trị sống còn, gắn liền với danh dự và uy tín quốc gia.
Câu hỏi lớn nhất lúc này là làm thế nào để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ sống còn này, gỡ cho được thẻ vàng IUU? Hướng đi của Cà Mau như triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nhằm kiểm soát chặt chẽ đội tàu, truy vết và xử lý nghiêm vi phạm; yêu cầu tàu có chiều dài lớn nhất từ 15 mét trở lên - nhóm phải bắt buộc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS), các trường hợp mất tín hiệu đều được cập nhật, truy vết và xử lý theo quy trình số hóa. Hay giải pháp của Gia Lai với các sở, ngành liên quan phải đảm bảo nắm chắc thực trạng (số lượng tàu, tàu cá đã hoặc chưa hoặc hết hạn đăng ký, đăng kiểm, cấp phép; tàu cá đã chuyển nhượng, mua bán, xóa đăng ký; tàu cá hoạt động trên địa bàn ngoài tỉnh, tàu cá chưa lắp thiết bị VMS...); quản lý chặt chẽ, cấm không cho tàu cá không đủ điều kiện tham gia khai thác thủy sản… Đây đều là sự gợi mở để các địa phương hoá giải một cách hiệu quả nhất bài toán gỡ IUU cho chính địa phương mình.
Và, dù là lựa chọn đáp án nào, thì tựu trung vẫn phải là “rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ”. Có đủ được 3 rõ, mới có thể mong hoá giải được “vấn nạn IUU”, bảo vệ danh dự, uy tín quốc gia, và cũng là để giúp dần tái định hình một bức tranh mới của nghề cá Việt Nam, kỷ cương hơn, minh bạch hơn và phát triển bền vững hơn, vì sinh kế lâu dài của triệu triệu ngư dân Việt.
Theo Luật Thủy sản năm 2017, những tàu cá lớn có chiều dài từ 15m trở lên phải lắp đặt và duy trì tín hiệu của thiết bị giám sát hành trình (VMS). Tuy nhiên, vì ham lợi nhuận cao từ những con cá to, giống cá hiếm, một bộ phận nhỏ ngư dân đã vượt biên trái phép sang vùng biển nước ngoài để đánh bắt. Nhằm trốn tránh sự kiểm soát của lực lượng chức năng Việt Nam, một số thuyền trưởng, chủ tàu đã ngắt kết nối VMS hoặc “gửi” lại các tàu hoạt động trên biển trong nước. Theo khuyến nghị của EC, hành động nêu trên nằm trong nhóm những vi phạm nghiêm trọng nhất về chống khai thác IUU.
