Điểm nghẽn không còn nằm ở chủ trương
Đó không chỉ là câu chuyện về tiến độ thực hiện một chương trình hay hiệu quả của một dự án cụ thể. Khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, chất lượng và bền vững hơn, năng lực tổ chức thực hiện đã trở thành một yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh quốc gia. Một quyết sách chậm đi vào cuộc sống có thể làm mất lợi thế cũng như lỡ một cơ hội phát triển trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Có thể nói, Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đánh dấu một sự chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy quản trị quốc gia. Nếu trước đây trọng tâm của cải cách là hoàn thiện thể chế, thì nay trọng tâm đang chuyển sang nâng cao năng lực thực thi thể chế. Sự chuyển dịch ấy phản ánh một nhận thức mới, trong giai đoạn phát triển cao hơn, khả năng hiện thực hóa chính sách không còn là năng lực của riêng bộ máy hành chính, mà đã trở thành năng lực cạnh tranh của quốc gia.
Nhìn lại chặng đường phát triển vừa qua dễ thấy, nhiều chủ trương lớn của Đảng đã mở ra không gian phát triển mới cho đất nước. Tuy nhiên, ở một số nơi, năng lực tổ chức thực hiện vẫn chưa theo kịp yêu cầu. Có những chính sách phải mất nhiều thời gian để thống nhất cách hiểu trước khi triển khai; có những dự án đầu tư đã hoàn tất hồ sơ nhưng vẫn phải chờ thêm một ý kiến thẩm định; có doanh nghiệp phải kéo dài thời gian thực hiện chỉ vì thủ tục giữa các cơ quan chưa được phối hợp thông suốt; cũng có những sáng kiến phát triển bị chậm lại không phải vì thiếu cơ chế, mà bởi tâm lý e ngại trách nhiệm hoặc sự lúng túng trong phân định thẩm quyền. Mỗi sự chậm trễ ấy có thể chỉ tính bằng vài tuần hay vài tháng, nhưng đôi khi đồng nghĩa với một cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.
Những hiện tượng đó không phải là vấn đề cá biệt của từng địa phương hay từng lĩnh vực. Chúng phản ánh một hạn chế mang tính hệ thống, bộ máy đã có nhiều đổi mới về tổ chức nhưng phương thức vận hành ở một số nơi vẫn chịu ảnh hưởng của tư duy quản lý theo quy trình nhiều hơn là quản trị theo kết quả. Khi quyền hạn và trách nhiệm chưa thực sự song hành, khi một công việc có nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng thiếu một đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng, sự chậm trễ gần như là điều khó tránh khỏi.
Không phải ngẫu nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Hội nghị: “Điểm nghẽn lớn nhất vẫn là khâu thực thi”. Đó không chỉ là sự nhìn nhận thẳng thắn về một hạn chế trong vận hành bộ máy, mà còn là lời cảnh báo rằng nếu không thay đổi tư duy tổ chức thực hiện, những mục tiêu phát triển lớn rất khó chuyển hóa thành kết quả cụ thể.
Không dừng ở việc chỉ ra hạn chế, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: “Nguyên nhân sâu xa là thẩm quyền có nơi chưa đi liền trách nhiệm; phân cấp chưa gắn đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ, năng lực cán bộ và kiểm soát...”. Chính yêu cầu “xử lý từ nguyên nhân gốc, đồng bộ trên cả thể chế, tổ chức, con người và phương thức lãnh đạo, quản trị” đã mở ra logic của toàn bộ Hội nghị, không chỉ tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt, mà hướng tới thiết kế lại năng lực thực thi cho cả hệ thống.
Khi nền kinh tế ngày càng mở, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành và các bài toán phát triển ngày càng mang tính liên ngành, liên vùng, cách điều hành theo lối phân tán, nhiều tầng nấc và nặng về thủ tục sẽ không còn phù hợp. Muốn mở ra một không gian phát triển mới, trước hết phải tạo ra một phương thức thực thi mới – nơi quyền lực được trao đúng cấp, trách nhiệm được xác định rõ người và kết quả trở thành tiêu chí đánh giá cao nhất của bộ máy công quyền.
Thiết kế lại năng lực vận hành để hiện thực hóa khát vọng phát triển
Một chiến lược phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng lực hành động của cả hệ thống. Nếu Đại hội XIV xác lập khát vọng phát triển với những mục tiêu lớn cho giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn đến năm 2045, thì Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV có thể xem là bước chuẩn bị những điều kiện căn bản để hiện thực hóa khát vọng ấy. Bởi ở giai đoạn phát triển mới, khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả không còn được quyết định chủ yếu bởi việc hoạch định chính sách, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng tổ chức thực hiện.
Chính vì vậy, Hội nghị không chỉ bàn về những nhiệm vụ trước mắt, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức vận hành của cả hệ thống chính trị. Đó là quá trình thiết kế lại năng lực hành động quốc gia, để mỗi chủ trương khi được ban hành đều có thể nhanh chóng chuyển hóa thành hành động, mỗi nguồn lực đều được giải phóng đúng lúc và mỗi cấp chính quyền đều phát huy đầy đủ vai trò của mình trong một chỉnh thể thống nhất.
Cải cách hành chính trong nhiều năm qua đã giúp bộ máy gọn hơn và quy trình chặt chẽ hơn. Nhưng giai đoạn phát triển mới đòi hỏi nhiều hơn thế: Một hệ thống đủ năng lực phản ứng nhanh, phối hợp hiệu quả và giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn.
Đó cũng là lý do Hội nghị Trung ương 3 nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, đi đôi với phân bổ nguồn lực, dữ liệu và cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp. Đây không đơn thuần là việc chuyển thêm thẩm quyền từ cấp trên xuống cấp dưới, mà là sự tái thiết kế chuỗi ra quyết định theo nguyên tắc: Vấn đề phát sinh ở đâu, cấp nào có điều kiện giải quyết hiệu quả nhất thì cấp đó phải được trao đủ quyền để hành động và chịu trách nhiệm.
Cùng với việc trao quyền là việc xác lập rõ “địa chỉ trách nhiệm”. Đây là một bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản trị hiện đại. Quyền hạn không còn là đặc quyền hành chính, mà gắn liền với cam kết về kết quả. Mỗi nhiệm vụ phải có cơ quan chủ trì, người chịu trách nhiệm, thời hạn hoàn thành và sản phẩm cụ thể. Khi trách nhiệm được định danh rõ ràng, sẽ không còn khoảng trống để đùn đẩy hay né tránh, và hiệu quả thực thi cũng không còn bị hòa lẫn trong những quy trình hình thức.
Quan trọng hơn, Hội nghị đã đặt nền móng cho sự chuyển dịch từ quản lý bằng quy trình sang quản trị bằng kết quả. Giá trị của một quyết sách sẽ không được đo bằng số lượng văn bản được ban hành hay số cuộc họp được tổ chức, mà bằng những thay đổi thực chất đối với người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của đất nước. Khi sự hài lòng của Nhân dân và hiệu quả thực tế trở thành thước đo đối với tổ chức, cán bộ và người đứng đầu, bộ máy sẽ có thêm động lực để chuyển từ tư duy “làm đúng quy trình” sang tư duy “giải quyết được vấn đề”.
Một điểm đặc biệt quan trọng là tư duy thực thi mới cũng vượt ra khỏi giới hạn của từng ngành hay từng địa phương. Những động lực tăng trưởng mới, từ chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển hạ tầng chiến lược đến liên kết vùng, kinh tế biển hay chuyển đổi xanh, đều đòi hỏi cách tiếp cận dựa trên dữ liệu, sự phối hợp và không gian phát triển thống nhất. Điều đó cũng có nghĩa, cải cách thể chế, chuyển đổi số, phân quyền và nâng cao sức thực thi của bộ máy không còn là những nhiệm vụ riêng rẽ, mà đang hợp thành một nền tảng quản trị mới cho sự phát triển.
Nhìn ở góc độ đó, ý nghĩa của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV không chỉ nằm ở việc tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt của bộ máy, mà sâu xa hơn là tạo dựng năng lực để thực hiện thành công những mục tiêu chiến lược mà Đại hội XIV đã xác lập. Trong một thế giới mà cơ hội phát triển đến rất nhanh và cũng qua đi rất nhanh, lợi thế sẽ không chỉ thuộc về quốc gia có tầm nhìn đúng, mà còn thuộc về quốc gia có năng lực thực thi tốt hơn. Đó cũng là ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một Hội nghị Trung ương, khi đổi mới phương thức thực thi được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển như là sự chuẩn bị về năng lực để đất nước bước vào chặng đường phát triển mới, với một bộ máy năng động hơn, trách nhiệm hơn và gần dân hơn.
