Nghiên cứu mới của Factiverse, một công ty công nghệ truyền thông Na Uy, phối hợp với Revontulet, đã kiểm tra cách các mô hình AI xử lý thông tin về vụ khủng bố ngày 22/7/2011 tại Na Uy, trong đó 77 người thiệt mạng.
Nhóm đã thực hiện 5.616 câu hỏi trên 9 mô hình AI phổ biến. Các câu hỏi không chỉ kiểm tra xem chatbot có nhớ đúng ngày tháng, số người thiệt mạng hay danh tính thủ phạm hay không, mà còn thử đặt vấn đề theo cách dễ dẫn đến thuyết âm mưu hoặc biện minh cho tư tưởng cực đoan.
Kết quả, nhiều mô hình trả lời chính xác về mặt dữ kiện nhưng vẫn có thể mềm mỏng hoặc hợp thức hóa những quan điểm sai lệch. Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là "từ chối rồi hợp thức hóa".
Về mặt kỹ thuật, chatbot không trực tiếp nói rằng thuyết âm mưu đó là đúng. Nhưng cách diễn đạt có thể khiến người đọc cảm thấy những quan điểm vốn bị bác bỏ vẫn có một phần hợp lý.
Đây chính là điểm mà giới báo chí cần đặc biệt chú ý. Trong nghề báo, kiểm chứng thông tin thường bắt đầu bằng những câu hỏi rất cơ bản như con số này có đúng không? Sự kiện này có thực sự xảy ra không? Nguồn tin ở đâu?
Nhưng khi AI tham gia vào quá trình sản xuất và tiếp nhận tin tức, những câu hỏi đó có thể chưa đủ. Một câu trả lời của AI có thể đúng về ngày tháng, địa điểm và số liệu nhưng vẫn gây hiểu lầm vì thiếu bối cảnh, lựa chọn từ ngữ không phù hợp hoặc trình bày một quan điểm cực đoan theo cách quá nhẹ nhàng.
Đây là một dạng rủi ro khó phát hiện hơn "ảo giác AI" thông thường. Nếu chatbot bịa ra một con số, nhà báo có thể kiểm tra và sửa. Nhưng nếu mọi dữ kiện đều đúng, vấn đề sẽ nằm ở cách câu chuyện được kể, khiến việc phát hiện sai lệch sẽ khó hơn nhiều.
Seán Jacob, quản lý dự án tại Factiverse, cho rằng các mô hình AI không nên chỉ được đánh giá dựa trên việc chúng có từ chối thông tin sai hay không. Quan trọng hơn là chúng phản bác thông tin sai như thế nào.
Một nhà báo có thể dùng AI để tìm tài liệu, gợi ý câu hỏi phỏng vấn hoặc nhanh chóng nắm được một chủ đề mới. Nhưng các dữ kiện quan trọng vẫn cần được kiểm tra từ nguồn gốc, tài liệu chính thức hoặc nhiều nguồn độc lập.
Factiverse cho biết họ đã hợp tác với các tổ chức kiểm chứng thông tin và truyền thông như Faktisk, NRK và SVT để phát triển các công cụ hỗ trợ nhà báo kiểm tra nội dung từ mạng xã hội và AI.
Nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi: Nếu AI trở thành nơi ngày càng nhiều người tìm kiếm thông tin, ai sẽ kiểm tra cách AI kể lại sự thật? Đối với tòa soạn, câu trả lời vẫn là quy trình kiểm chứng của con người.
Bởi trong thời đại AI, một bài viết chính xác không chỉ cần đúng về con số, tên người hay ngày tháng. Nhà báo còn phải bảo đảm rằng cách trình bày không vô tình bóp méo ý nghĩa của sự kiện.
AI có thể giúp làm báo nhanh hơn. Nhưng để thông tin vẫn đáng tin, con người vẫn phải là người quyết định đâu là sự thật, đâu là diễn giải và đâu là điều cần được kiểm chứng thêm.
