Liên minh châu Âu đang đứng trước một phép thử kinh tế mới trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang, giá dầu và khí đốt tăng mạnh, còn dư địa tài khóa sau nhiều năm khủng hoảng ngày càng thu hẹp.
Trước áp lực chi phí năng lượng tăng cao, Brussels đang xem xét triển khai các gói hỗ trợ quy mô lớn nhằm giảm tác động đối với doanh nghiệp và người dân. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng nếu các biện pháp cứu trợ được mở rộng quá mức và kéo dài, EU có thể rơi vào vòng xoáy thâm hụt ngân sách, nợ công và lạm phát kéo dài trong nhiều năm tới.
Nguy cơ lạm phát cao và khủng hoảng tài khóa
Ủy ban châu Âu đã cảnh báo các nước thành viên rằng, việc mở rộng chi tiêu hỗ trợ kinh tế trong bối cảnh giá năng lượng leo thang có thể làm gia tăng đáng kể thâm hụt ngân sách và tạo áp lực lạm phát trên diện rộng. Những lo ngại này xuất hiện sau khi giá dầu và khí đốt tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông cùng nguy cơ gián đoạn vận tải năng lượng qua eo biển Hormuz.
Để đối phó với cú sốc năng lượng, nhiều quốc gia EU đã triển khai các biện pháp can thiệp như trợ cấp điện, giảm thuế nhiên liệu, hạ thuế tiêu thụ đặc biệt và áp giá trần đối với một số mặt hàng năng lượng. Tuy nhiên, Brussels nhấn mạnh rằng các công cụ hỗ trợ này cần mang tính tạm thời và có mục tiêu rõ ràng nhằm tránh tạo ra gánh nặng tài khóa kéo dài.
Nếu một cuộc khủng hoảng ngân sách mới xảy ra, đây sẽ là cú sốc tài chính lớn thứ ba mà EU phải đối mặt chỉ trong vòng 6 năm. Sau đại dịch COVID-19 năm 2020 và khủng hoảng năng lượng hậu xung đột Ukraine năm 2022, nợ công của EU đã tăng đáng kể. Theo Euronews, tỷ lệ nợ công toàn khối hiện đã vượt 82% GDP, cao hơn nhiều so với giai đoạn trước đại dịch.
Một số dấu hiệu căng thẳng đã xuất hiện tại nhiều nước thành viên. Tại Ý, nguồn cung nhiên liệu hàng không tại một số sân bay lớn bị cảnh báo gián đoạn. Slovenia đã áp đặt giới hạn bán xăng tại các trạm nhiên liệu. Trong khi đó, EU cũng tính tới khả năng phải sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược nếu tình hình tiếp tục xấu đi.
Điều đáng lo ngại là cuộc khủng hoảng hiện nay không còn mang tính ngắn hạn như các cú sốc trước đó. Theo giới chức châu Âu, chỉ các biện pháp hành chính hoặc kiểm soát giá đơn thuần sẽ không đủ để ổn định thị trường. Vì vậy, Brussels đang tính tới một loạt gói kích thích kinh tế mới, bao gồm hỗ trợ trực tiếp cho các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng và các hộ gia đình chịu ảnh hưởng nặng nề.
Theo các kế hoạch đang được thảo luận, EU có thể triển khai gói hỗ trợ khoảng 30 tỷ USD dành cho khu vực công nghiệp, đồng thời mở rộng trợ cấp năng lượng cho người dân. Nguồn tài chính bổ sung dự kiến đến từ thuế đánh vào “lợi nhuận bất thường” của các tập đoàn năng lượng được hưởng lợi từ giá dầu khí tăng cao.
Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất nằm ở chỗ châu Âu đang bước vào giai đoạn ứng phó khủng hoảng với nền tảng tài khóa suy yếu hơn nhiều so với năm 2022. Khi đó, lãi suất còn ở mức thấp và các quy tắc tài khóa của EU được nới lỏng đáng kể. Hiện nay, chi phí vay nợ gia tăng trong khi dư địa ngân sách của nhiều quốc gia gần như cạn kiệt.
Tính đến đầu năm 2026, thâm hụt ngân sách trung bình của EU đã vượt ngưỡng 3% GDP theo tiêu chí Maastricht. Nhiều quốc gia ghi nhận mức thâm hụt rất cao như Romania (8,7%), Ba Lan (8,5%), Pháp (5,4%) và Bỉ (4,9%). Đồng thời, gánh nặng nợ công tại nhiều nền kinh tế lớn tiếp tục ở mức đáng lo ngại: Hy Lạp khoảng 145% GDP, Ý 138%, Pháp 116%, Bỉ 106% và Tây Ban Nha trên 100%.
Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục mở rộng trợ cấp năng lượng có thể tạo ra “mối đe dọa kép”: vừa thúc đẩy lạm phát, vừa làm trầm trọng thêm mất cân đối ngân sách. Các chuyên gia cho rằng, châu Âu thực tế đã ở trong trạng thái “căng thẳng kinh tế kéo dài” kể từ năm 2022, nhưng đến nay vẫn chưa xây dựng được một cơ chế ứng phó ổn định và bền vững đối với các cú sốc năng lượng liên tiếp.
Bài toán khó của Brussels
Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) dự báo lạm phát năm 2026 có thể duy trì quanh mức 2,6%, chủ yếu do giá năng lượng tăng cao. ECB cũng cảnh báo rằng các chương trình trợ cấp toàn diện và kéo dài sẽ khiến lạm phát năng lượng lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế, từ sản xuất công nghiệp đến tiêu dùng dân sinh.
Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là EU không còn đủ nguồn lực để tái lập các chương trình hỗ trợ quy mô lớn như giai đoạn khủng hoảng 2022. Khi đó, các chính phủ châu Âu đã chi hàng trăm tỷ euro để giảm giá điện, hỗ trợ doanh nghiệp và bảo vệ sức mua của người dân. Sau nhiều năm chi tiêu khẩn cấp, dư địa tài khóa hiện nay đã thu hẹp đáng kể.
Trong khi đó, việc cắt giảm mạnh hỗ trợ nhà nước cũng tiềm ẩn nhiều hệ quả tiêu cực. Nếu chấm dứt quá nhanh các biện pháp trợ giá, giá điện và nhiên liệu có thể tăng đột biến, làm suy giảm sức mua, đẩy chi phí sản xuất tăng cao và gây áp lực lên tăng trưởng kinh tế. Điều này tạo ra thế tiến thoái lưỡng nan đối với Brussels: tiếp tục hỗ trợ sẽ làm nợ công phình to, nhưng thu hẹp hỗ trợ quá sớm có thể đẩy kinh tế khu vực vào suy giảm.
Các chuyên gia cho rằng trong điều kiện hiện nay, EU chỉ có thể duy trì các biện pháp hỗ trợ ngắn hạn, có mục tiêu cụ thể và tập trung vào những nhóm dễ bị tổn thương nhất. Việc quay trở lại mô hình trợ cấp đại trà như giai đoạn trước sẽ tạo áp lực rất lớn lên hệ thống tài khóa của toàn khối.
Ngoài ra, một vấn đề khác đang nổi lên là sự thiếu đồng bộ trong phản ứng chính sách giữa các nước thành viên. Nhiều chuyên gia nhận định EU hiện chưa đạt được mức độ phối hợp cần thiết về tài khóa và năng lượng. Trong trường hợp khủng hoảng kéo dài, các chính phủ quốc gia có thể ưu tiên lợi ích riêng, đơn phương trợ cấp tiêu dùng hoặc tìm cách đảm bảo nguồn cung cho thị trường nội địa.
Kịch bản này tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng cạnh tranh nội khối, đẩy giá năng lượng tiếp tục tăng cao và làm suy yếu tính thống nhất của thị trường chung châu Âu. Đồng thời, sự khác biệt về tiềm lực tài chính giữa các nước cũng khiến khả năng ứng phó không đồng đều. Những nền kinh tế lớn nhưng nợ công cao như Pháp, Ý hay Bỉ có thể chịu áp lực đặc biệt lớn nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Trong bối cảnh đó, nhiều nhà phân tích cho rằng thách thức lớn nhất đối với EU hiện nay không chỉ là bảo đảm nguồn cung năng lượng, mà còn là duy trì khả năng tài chính để ứng phó với khủng hoảng kéo dài. Nếu không kiểm soát tốt sự gia tăng của nợ công và thâm hụt ngân sách, châu Âu có nguy cơ bước vào một chu kỳ bất ổn kinh tế mới, nơi tăng trưởng chậm, lạm phát cao và áp lực tài khóa cùng tồn tại.
Cuộc khủng hoảng hiện nay vì thế đang đặt EU trước một lựa chọn khó khăn: hoặc chấp nhận tiếp tục bơm nguồn lực lớn để duy trì ổn định kinh tế - xã hội trong ngắn hạn, hoặc siết chặt chi tiêu để bảo vệ tính bền vững tài khóa, dù điều đó có thể khiến tăng trưởng suy yếu mạnh hơn trong trung hạn. Trong cả hai kịch bản, cái giá mà châu Âu phải trả đều không nhỏ.
