Phóng viên đã có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang để làm rõ cách thức kiến tạo môi trường văn hóa số lành mạnh, bền vững.
+ Thưa ông Ngô Hương Giang, khi nói đến khái niệm “pháo đài mềm” trên trận tuyến văn hóa số, ông hình dung đó là những yếu tố nào?
- Có thể hiểu một cách cơ bản, “pháo đài mềm” chính là tuyến phòng thủ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng. Ở đó, mỗi người dân là một “chiến sĩ”, mỗi nội dung (content) trên mạng xã hội là một “vũ khí” sắc bén.
Cùng với đó là sự liên kết của các hệ thống tài khoản mạng xã hội, tạo thành một trận tuyến thống nhất, hình thành sức mạnh mềm thông tin tổng hợp nhằm đẩy lùi các luồng thông tin xấu độc, xuyên tạc, bẻ cong lịch sử, bóp méo sự thật về vai trò lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
“Pháo đài mềm” không chỉ góp phần đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, khẳng định tính đúng đắn, tất yếu của con đường phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình, mà còn là quá trình “phủ xanh” thông tin, từng bước đẩy lùi và tiến tới triệt tiêu các nguồn độc hại trên không gian mạng. Qua đó, chặn đứng những hành vi lợi dụng mạng xã hội, núp bóng dưới danh nghĩa “nhân danh lịch sử” để tạo ra “rác mạng”, phục vụ ý đồ chống phá công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.
+ Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển và quản lý hiệu quả thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hóa số. Theo ông, làm thế nào để xây dựng được một hệ sinh thái nội dung tích cực, đủ hấp dẫn và đủ sức cạnh tranh?
- Trước hết, cần nhận thức tận gốc câu chuyện văn hóa. Văn hóa không chỉ là sản phẩm, mà trước hết là nếp nghĩ, là ý thức đạo đức được thể hiện ra bên ngoài thông qua hành vi ứng xử. Dù phát triển trong môi trường số hay không gian trải nghiệm thực, cốt lõi vẫn phải là sáng tạo, là việc định hình hệ tư duy văn hóa trước khi tạo ra sản phẩm cụ thể.
Thứ hai, văn hóa dân tộc Việt Nam đã trải qua quá trình “chọn lọc tự nhiên” hàng nghìn năm và được kết tinh qua nhiều hình thức biểu đạt như ngôn ngữ, văn học – nghệ thuật, triết lý – tư tưởng, ẩm thực, âm nhạc… Vì vậy, dù công nghệ có phát triển đến đâu, dù xu hướng liên văn hóa mạnh mẽ thế nào, thì gốc rễ văn hóa dân tộc cũng không dễ bị thay thế hay xóa bỏ. Khi cái gốc ấy vẫn hiện hữu trong lời ăn tiếng nói, trong hình ảnh đời sống thường nhật, thì mọi sáng tạo bền vững đều phải bắt đầu từ việc khơi dậy những giá trị quen thuộc mà đôi khi chúng ta đã “lãng quên tạm thời” trong nhịp sống hiện đại.
Thứ ba, để hình thành một hệ sinh thái văn hóa hoàn chỉnh cần hội tụ ba yếu tố: sáng tạo – công nghệ – truyền thông. Sáng tạo không nhất thiết phải là cái mới hoàn toàn, mà có thể là sự làm mới trên nền tảng giá trị truyền thống. Nhiều nghệ sĩ trẻ đã thành công theo hướng này với các chương trình, sản phẩm như Anh trai vượt ngàn chông gai, Anh trai Say Hi, V-Concert, hay các sản phẩm âm nhạc mang dấu ấn cá nhân nhưng đậm bản sắc như Bắc Bling (Hòa Minzy), Mục hạ vô nhân (Soobin Hoàng Sơn).
Công nghệ là yếu tố không thể thiếu trong xây dựng hệ sinh thái văn hóa hiện đại, song cần nhận thức rõ công nghệ chỉ là “cánh tay nối dài” của sáng tạo, chứ không thể thay thế con người. Truyền thông ngày nay cũng không còn là sự kết nối đơn thuần, mà thực sự là “cánh cửa” đưa các sản phẩm văn hóa mang nhãn hiệu Made in Vietnam ra thế giới.
+ Ông nhìn nhận vai trò của các chủ thể trên trận tuyến văn hóa số như thế nào? Làm sao để nâng cao kỹ năng nhận diện tin giả, tư duy phản biện cho xã hội?
- Trước hết phải khẳng định, chính mỗi cá nhân là một “vũ khí” sắc bén để đẩy lùi các dòng thông tin và văn hóa xấu độc đang trôi nổi trên mạng xã hội từng giờ, từng phút. Vì vậy, mỗi người cần tự trang bị cho mình một “tấm khiên thông tin” để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng.
Từ đó, mỗi cá nhân phải chủ động chọn lọc, kiểm chứng và phản bác các luồng thông tin sai trái bằng cách “phủ xanh thông tin”, lấy tin chính thống đè tin giả, lan tỏa những hình ảnh tích cực, nhân văn về đất nước và con người Việt Nam, qua đó làm lu mờ và nhấn chìm những sự xuyên tạc, bẻ cong sự thật của các thế lực chống phá.
Tôi cho rằng kỹ năng nhận diện tin giả và tư duy phản biện là hai năng lực cơ bản và sắc bén nhất để mỗi người tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Khi có kỹ năng nhận diện tin giả, bạn không chỉ biết kiểm chứng thông tin, mà còn có đủ tri thức, nhận thức về nguồn tin, từ đó hình thành phản xạ đề kháng trong việc tiếp nhận thông tin.
Song song với đó, tư duy phản biện giúp truy ngược nội dung, đánh giá bản chất thông tin để xác định mức độ chính xác hay ngụy tạo. Chính tư duy phản biện cũng là khởi nguồn của sáng tạo thông tin. Không có tư duy phản biện, người sáng tạo khó bảo đảm độ tin cậy, chuẩn xác cho sản phẩm của mình. Thực tế cho thấy, ngay trong quá trình sáng tạo văn hóa, tư duy phản biện đã song hành với hành vi sáng tạo ngay từ đầu.
+ Xin trân trọng cảm ơn ông!
