Nhưng nếu nhìn sâu hơn, điều khiến nhiều người thực sự lo ngại không chỉ là những vụ tấn công cụ thể, mà là những dư chấn có thể lan rộng ra khỏi khu vực – tác động đến kinh tế, chính trị và an ninh của cả thế giới.
Trong những năm làm báo theo dõi các vấn đề quốc tế, tôi luôn có cảm giác rằng mỗi khi Trung Đông “nóng lên”, thế giới dường như lập tức nín thở. Không phải ngẫu nhiên mà khu vực này thường được ví như “điểm chạm” của nhiều lợi ích chiến lược toàn cầu. Một biến động tại đây hiếm khi chỉ dừng lại ở phạm vi khu vực; nó thường kéo theo những hệ quả dây chuyền mà nhiều quốc gia, dù ở rất xa, vẫn phải chịu ảnh hưởng.
Một điểm nóng cũ trong bối cảnh mới: Hiệu ứng dây chuyền đối với kinh tế thế giới
Trung Đông từ lâu đã là “vùng địa chấn” của địa chính trị thế giới. Nhưng những căng thẳng hiện nay mang những dấu hiệu đáng suy nghĩ.
Vòng xoáy căng thẳng giữa Israel và Iran – vốn tồn tại nhiều năm qua – đang trở thành cuộc đối đầu trực diện. Trước đây, phần lớn sự cạnh tranh diễn ra thông qua các lực lượng ủy nhiệm hoặc các hoạt động bí mật. Nhưng những động thái quân sự gần đây cho thấy ranh giới giữa đối đầu gián tiếp và trực tiếp đang bị xóa mờ.
Sự can dự của Mỹ – đồng minh chiến lược của Israel – khiến căng thẳng mang tầm vóc rộng hơn. Trong môi trường an ninh vốn rất nhạy cảm của Trung Đông, chỉ một tính toán sai lầm cũng có thể kích hoạt vòng xoáy trả đũa nguy hiểm.
Có những lúc đọc các bản tin quốc tế dồn dập trong những ngày vừa qua, tôi tự hỏi: liệu thế giới có đang bước thêm một bước nữa tới một vòng xoáy bất ổn mới hay không. Bởi lịch sử đã nhiều lần cho thấy, những xung đột lớn thường bắt đầu từ những điểm nóng tưởng chừng chỉ mang tính cục bộ.
Một trong những phản ứng rõ ràng nhất của thị trường toàn cầu trước căng thẳng Trung Đông là sự biến động của giá năng lượng.
Tuyến vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz từ lâu đã được xem là “yết hầu” của thị trường năng lượng thế giới. Chỉ cần nguy cơ gián đoạn tại đây tăng lên, giá dầu toàn cầu lập tức phản ứng.
Nhưng tác động của nó không chỉ nằm ở những con số trên bảng giá năng lượng.
Giá dầu tăng kéo theo chi phí vận tải và sản xuất tăng. Lạm phát – vốn vừa được nhiều nền kinh tế kiểm soát phần nào – có nguy cơ quay trở lại. Chuỗi cung ứng toàn cầu, vốn chưa hoàn toàn phục hồi sau các cú sốc trước đó, có thể tiếp tục chịu thêm áp lực.
Đối với nhiều quốc gia đang phát triển, những biến động ấy có thể trở thành thách thức thực sự đối với ổn định kinh tế vĩ mô. Một sự kiện quân sự ở cách xa hàng nghìn kilomet đôi khi vẫn có thể tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế của người dân ở những nơi tưởng như không liên quan.
Đó chính là nghịch lý của một thế giới toàn cầu hóa sâu rộng: mọi thứ gắn kết chặt chẽ hơn, nhưng cũng dễ bị tổn thương hơn trước những cú sốc địa chính trị.
Thử thách đối với các thiết chế quốc tế và nguy cơ phân cực sâu sắc hơn
Trong những thời điểm khủng hoảng, cộng đồng quốc tế thường trông đợi vai trò điều phối của các cơ chế đa phương.
Liên hợp quốc vẫn là diễn đàn quan trọng nhất để các quốc gia thảo luận và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề an ninh toàn cầu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy những khác biệt về lợi ích chiến lược giữa các cường quốc khiến việc đạt được đồng thuận không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Các tổ chức khu vực như Liên minh châu Âu hay Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh cũng phải cân nhắc thận trọng giữa nhiều lợi ích đan xen: an ninh, kinh tế và chính trị.
Điều đó phản ánh một thực tế rộng lớn hơn rằng, trật tự quốc tế hiện nay đang bước vào giai đoạn điều chỉnh sâu sắc. Những cơ chế được thiết lập trong một thời kỳ lịch sử khác đang phải thích ứng với một cục diện quyền lực đang thay đổi.
Một hệ quả đáng lo ngại khác là nguy cơ gia tăng phân cực trong quan hệ quốc tế.
Phản ứng của các cường quốc như Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Australia, Nhật Bản, Nga và Trung Quốc... cho thấy những cách tiếp cận khác nhau đối với các vấn đề an ninh khu vực.
Nếu những khác biệt này ngày càng sâu sắc, việc tìm kiếm tiếng nói chung trong các vấn đề quốc tế sẽ trở nên khó khăn hơn. Và khi đó, những điểm nóng khu vực – như Trung Đông – có thể dễ dàng trở thành nơi phản chiếu của những cạnh tranh địa chính trị rộng lớn hơn.
Bài học về đối thoại và kiềm chế
Nhìn từ những diễn biến hiện nay, có lẽ bài học lớn nhất vẫn là giá trị của đối thoại và kiềm chế.
Nhiều khi, trong không khí căng thẳng, những lời kêu gọi đối thoại nghe có vẻ quá quen thuộc, thậm chí có phần “mềm yếu”. Nhưng lịch sử lại chứng minh điều ngược lại, chính những quyết định kiềm chế trong những thời điểm nóng bỏng nhất mới là những quyết định đòi hỏi bản lĩnh chính trị lớn nhất.
Là người theo dõi các cuộc xung đột quốc tế nhiều năm, tôi luôn có cảm giác rằng chiến tranh thường bắt đầu rất nhanh, nhưng hòa bình thì luôn đến rất chậm. Một quyết định quân sự có thể được đưa ra trong vài giờ, nhưng những hậu quả của nó có thể kéo dài hàng thập kỷ.
Trung Đông đã trải qua quá nhiều bài học như vậy.
Đối thoại không phải lúc nào cũng giải quyết ngay lập tức mọi bất đồng. Nhưng nó tạo ra một không gian để các bên kiểm soát khủng hoảng, để những khác biệt không bị đẩy tới điểm không thể quay lại.
Và kiềm chế, trong nhiều trường hợp, chính là “phanh an toàn” cuối cùng giúp thế giới tránh được những vòng xoáy leo thang nguy hiểm.
Những diễn biến tại Trung Đông cũng khiến tôi nghĩ nhiều hơn về sự mong manh của hòa bình trong thế giới hiện đại.
Hòa bình của thế giới không phải là trạng thái tự nhiên. Nó được duy trì nhờ rất nhiều “vành đai an toàn”: từ luật pháp quốc tế, các cơ chế hợp tác đa phương, cho tới những nỗ lực ngoại giao thầm lặng mà công chúng ít khi nhìn thấy.
Khi một trong những vành đai ấy suy yếu, nguy cơ bất ổn có thể nhanh chóng lan rộng.
Trong một thế giới kết nối chặt chẽ như hiện nay, một cuộc khủng hoảng khu vực có thể tác động tới thị trường năng lượng, chuỗi cung ứng, tài chính và cả tâm lý của các quốc gia trên phạm vi toàn cầu.
Có lẽ vì thế mà mỗi lần chứng kiến một điểm nóng mới bùng phát, nhiều người không khỏi tự hỏi, liệu hệ thống quốc tế hiện nay đã có đủ “lớp đệm an toàn” để ngăn thế giới trượt sâu hơn vào bất ổn hay chưa.
Việc củng cố những “vành đai an toàn” của hòa bình – từ luật pháp quốc tế, đối thoại ngoại giao cho tới hợp tác đa phương – vì thế không phải là những khái niệm xa vời. Đó là điều kiện thiết yếu để thế giới duy trì được sự ổn định trong một giai đoạn nhiều biến động.
Lời cảnh tỉnh từ một điểm nóng
Những diễn biến tại Trung Đông một lần nữa nhắc nhở thế giới rằng chiến tranh không bao giờ là điều xa vời. Chỉ cần một chuỗi tính toán sai lầm, những cuộc đối đầu có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát, và cái giá phải trả luôn là sinh mạng con người, là những thành phố bị tàn phá, là những thế hệ lớn lên trong khói lửa.
Lịch sử nhân loại đã chứng kiến quá nhiều bi kịch như vậy. Và mỗi lần chiến tranh bùng nổ, người chịu tổn thất nặng nề nhất luôn là những người dân bình thường.
Chính vì thế, từ những bài học của quá khứ và từ những gì đang diễn ra hôm nay, mỗi quốc gia càng phải biết trân trọng giá trị của hòa bình và ổn định.
Ở một góc nhìn khác, những biến động của thế giới cũng là lời nhắc nhở rằng bất kỳ hành động nào cố tình kích động hận thù, gây chia rẽ xã hội, hay phá hoại sự ổn định của một quốc gia đều là điều đáng lên án. Những kẻ cổ súy cho xung đột, reo rắc tư tưởng cực đoan hoặc tìm cách gây rối loạn xã hội, dù ở bất cứ đâu, cuối cùng cũng chỉ góp phần đẩy người dân vào vòng xoáy bất ổn.
Hòa bình và ổn định không phải là điều tự nhiên mà có. Đó là kết quả của rất nhiều nỗ lực, của sự kiên trì xây dựng lòng tin, của những lựa chọn tỉnh táo trong những thời điểm khó khăn nhất.
Nhìn từ những đám mây chiến tranh đang phủ lên Trung Đông, có lẽ bài học lớn nhất vẫn là: một xã hội ổn định, một đất nước hòa bình luôn là điều quý giá nhất. Và để giữ được điều đó, mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng cần biết trân trọng, bảo vệ và không bao giờ để những mầm mống xung đột có cơ hội phá vỡ nền tảng ấy.
