Trước thời đại số, báo chí giữ vai trò gần như độc quyền trong việc cung cấp thông tin. Tuy nhiên, với sự phát triển vũ bão của Internet và mạng xã hội, bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào cũng có thể trở thành “nhà phát hành nội dung”, từ các tài khoản Facebook, YouTube, TikTok cá nhân đến các blog, diễn đàn. Công chúng có hàng chục kênh để tiếp cận thông tin, khiến báo chí không còn là nguồn duy nhất, thậm chí không còn là lựa chọn đầu tiên. Thách thức lớn đặt ra là báo chí phải cạnh tranh không chỉ với các tòa soạn khác, mà còn với các “kênh thông tin không chuyên” có tốc độ, sự đa dạng và khả năng lan truyền mạnh mẽ hơn. Thậm chí, đôi khi tin tức từ mạng xã hội được công chúng tiếp cận và lan truyền trước cả khi báo chí có thể kiểm chứng và xác minh.
Trong bối cảnh đó, báo chí cần định vị lại vai trò của mình không phải là “người đến trước”, mà là “người đến sau có trách nhiệm” - đảm bảo thông tin chính xác, đầy đủ, khách quan. Tuy nhiên, điều này lại đi kèm áp lực giữ vững uy tín, tốc độ và sức cạnh tranh trong một thị trường bão hòa thông tin. Thực tế cho thấy, sự chuyển dịch từ báo in sang báo điện tử khiến doanh thu truyền thống suy giảm mạnh, trong khi mô hình thu phí nội dung còn mới mẻ, chưa tạo được nguồn lực vững chắc tại nhiều quốc gia đang phát triển. Tình trạng phụ thuộc vào quảng cáo trực tuyến khiến báo chí phải đối mặt với các thuật toán của nền tảng số - vốn ưu tiên nội dung giật gân, câu view, mang tính giải trí hoặc gây tranh cãi.
Không ít tòa soạn bị cuốn vào “vòng xoáy click” (clickbait), chấp nhận đăng tin nhanh, thiếu kiểm chứng, chạy theo xu hướng thị trường để giữ độc giả, giữ quảng cáo. Điều này làm xói mòn niềm tin công chúng, suy giảm chất lượng nội dung, đẩy báo chí vào nguy cơ tự thương mại hóa giá trị cốt lõi của mình. Vấn đề đặt ra là làm sao để vừa đảm bảo sự sống còn về mặt tài chính, vừa không đánh mất đạo đức nghề nghiệp, sứ mệnh thông tin trung thực, khách quan? Câu trả lời không dễ, đòi hỏi báo chí cần mô hình kinh doanh bền vững, đa dạng hóa nguồn thu và giữ vững nguyên tắc nghề nghiệp trong mọi hoàn cảnh. Một trong những thách thức lớn nhất của báo chí thời đại số là sự bùng nổ của tin giả, tin sai lệch (fake news, misinformation). Nhờ tốc độ lan truyền của mạng xã hội, một thông tin sai có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong vài phút, gây hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, chính trị, sức khỏe cộng đồng, an ninh xã hội,...
Báo chí đứng trước áp lực kép: Một mặt phải nhanh chóng đính chính, phản bác thông tin sai lệch; mặt khác phải giữ vững nguyên tắc xác minh nguồn tin, tránh bị “cuốn vào” làn sóng lan truyền chưa kiểm chứng. Nhiều trường hợp báo chí chính thống vô tình tiếp tay cho tin giả do chạy theo tốc độ hoặc thiếu kiểm chứng nguồn thứ cấp. Đồng thời, sự lẫn lộn giữa nội dung báo chí chính thống và nội dung mạng xã hội khiến công chúng khó phân biệt, dẫn tới khủng hoảng niềm tin: Tin ai, đọc ở đâu, đâu là sự thật? Việc khôi phục và củng cố lòng tin của công chúng là một bài toán sống còn đối với các cơ quan báo chí hiện nay. Sự thay đổi nhanh chóng của môi trường số đòi hỏi đội ngũ làm báo phải liên tục học hỏi, thích ứng và tái đào tạo. Tuy nhiên, thực tế cho thấy có một khoảng cách lớn về kỹ năng giữa lực lượng báo chí truyền thống và yêu cầu mới: Nhà báo không chỉ biết viết, biết quay, mà còn cần thành thạo thiết kế đồ họa, làm video ngắn, làm báo dữ liệu, sử dụng AI hỗ trợ nội dung, khai thác công cụ phân tích dữ liệu,...
Trong khi đó, nhiều tòa soạn vẫn vận hành theo cách thức cũ, thiếu đầu tư vào đào tạo, chưa xây dựng được hệ thống kỹ năng số cơ bản cho phóng viên, biên tập viên. Việc tuyển dụng nhân sự mới có trình độ công nghệ, đa phương tiện cũng gặp khó khăn do cạnh tranh khốc liệt với các ngành khác như truyền thông doanh nghiệp, marketing, công nghệ thông tin,... Nếu không kịp thời bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ làm báo, các cơ quan báo chí sẽ tụt hậu, không thể cạnh tranh được với các nền tảng hoặc tổ chức truyền thông mới, linh hoạt và có tư duy số hóa.
Đại hội XIV của Đảng thành công tốt đẹp, mở ra một giai đoạn phát triển mới với tầm nhìn dài hạn và quyết tâm chính trị cao. Trong dòng chảy đó, lực lượng báo chí, xuất bản và văn nghệ sĩ, trí thức chính là những người mang sứ mệnh khơi dòng, kiến tạo, dẫn dắt, kết nối tạo nên sự thống nhất giữa ý chí của Đảng và khát vọng của cả dân tộc; củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, khơi dậy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, quyết tâm biến chủ trương thành hành động và kết quả cụ thể. Các cơ quan chỉ đạo, quản lý báo chí, xuất bản cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển”, phải tạo ra không gian phát triển mới để báo chí, xuất bản thực hiện sứ mệnh dẫn dắt, định hướng thông tin, góp phần bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập giá trị xã hội.
Tại Lễ trao giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng “Búa liềm vàng” lần thứ IX, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Kỷ nguyên mới đang mở ra tương lai xán lạn của dân tộc. Kỷ nguyên mới cũng đặt ra yêu cầu nhiệm vụ mới, cao hơn đối với báo chí cách mạng, đòi hỏi báo chí cũng phải phát triển tương xứng, vươn mình cùng dân tộc, xứng tầm nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Công chúng mong muốn có ngày càng nhiều hơn nữa những cây bút, những tác phẩm báo chí thực sự xuất sắc, tầm vóc, chuyển tải được những bước chuyển mình to lớn của Đảng, của dân tộc, có giá trị cao về chính trị, tư tưởng”. Đất nước đang tiến bước mạnh mẽ tới những mục tiêu phát triển mới cũng là khi lịch sử đang đặt lên vai Báo chí Cách mạng Việt Nam những sứ mệnh mới. Những sứ mệnh ấy, có thể chưa từng có tiền lệ nhưng 101 năm đồng hành cùng lịch sử đất nước đã cho thấy Báo chí Cách mạng Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng luôn đi lên từ chính vị thế của mình và trở thành nguồn nội lực phát triển mạnh mẽ cho đất nước, cho dân tộc.
Sự phát triển của công nghệ thông tin, nhất là sự phát triển của mạng xã hội đã đặt các nhà báo vào thế cạnh tranh thông tin theo tốc độ bão lốc. Mạng xã hội trở thành một nơi cung cấp nguồn tin ban đầu và không ít nhà báo đã “chết chìm” trong “biển thông tin” đó. Bây giờ là lúc làm báo dễ nhất mà cũng khó nhất. Nói dễ nhất là vì người làm báo giờ đây có rất nhiều công cụ hỗ trợ chứ không chỉ có chiếc bút, cuốn sổ và chiếc máy ảnh như vài chục năm trước. Nhưng nói khó nhất là bởi vì báo chí đứng trước sự cạnh tranh quá lớn – cạnh tranh giữa các cơ quan báo chí với nhau và cạnh tranh với hàng tỷ kênh nội dung từ các cá nhân và tổ chức phi báo chí. Sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là sự phổ biến của mạng xã hội và những thiết bị cầm tay ngày càng hiện đại với giá cả phải chăng, đang giúp cho mỗi cá nhân đều có thể trở thành những nhà báo công dân, đưa thông tin từ mọi ngóc ngách của cuộc sống lên Internet. Người dùng thậm chí không thể nhớ họ tiếp cận một thông tin là qua nguồn nào, qua cơ quan báo chí nào. Tất cả biến thành một mê cung khiến những nhà báo ngộ nhận, thiếu bản lĩnh lạc bước trong hành trình tác nghiệp.
Và vì vậy, đây là thời điểm đòi hỏi mỗi nhà báo, người tác nghiệp báo chí ở Việt Nam phải nhận thức đúng đắn, đầy đủ vị trí, vai trò của mình trong xã hội. Nhưng giữa muôn vàn thách thức thì cũng có rất nhiều cơ hội cho báo chí. Sự cạnh tranh khốc liệt sẽ khiến nhiều cơ quan báo chí phải thu hẹp hoạt động hoặc thậm chí không còn tồn tại, nhưng sẽ là bệ phóng cho những cơ quan báo chí dám đổi mới mạnh mẽ, dám tạo ra sự khác biệt. Trong kỷ nguyên vươn mình, báo chí Việt Nam cũng phải nỗ lực để bắt kịp các đối thủ trong khu vực. Mặc dù chịu sự cạnh tranh gay gắt từ tin giả, nội dung giải trí, mạng xã hội,... song chính thách thức ấy lại là cơ hội để báo chí khẳng định giá trị cốt lõi: Sự thật, độ tin cậy và trách nhiệm xã hội. Trong môi trường nhiễu loạn thông tin, người dân có nhu cầu ngày càng cao với những nguồn tin chính thống, được kiểm chứng, có quy trình biên tập chặt chẽ và gắn với trách nhiệm đạo đức nghề nghiệp. Thực tế đã cho thấy, trong những sự kiện lớn – từ đại dịch Covid-19 đến các kỳ họp Quốc hội, hay các chính sách cải cách sâu rộng – báo chí cách mạng luôn là nguồn thông tin đầu tiên và đáng tin cậy nhất. Người dân vẫn tìm đến Báo Nhân Dân, Thông tấn xã Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam… như những kênh thông tin có kiểm chứng, có chiều sâu và gắn với trách nhiệm chính trị - xã hội rõ ràng.
Vòng xoáy công nghệ có lẽ chẳng bao giờ có điểm dừng. Báo chí bây giờ và trong tương lai vẫn sẽ từng ngày đối mặt với áp lực buộc mình đổi mới. Nhưng dù có ở nền tảng công nghệ nào, dù kỹ thuật làm báo có phát triển đến đâu, thì có những giá trị cốt lõi của báo chí cũng không thể mất và không được phép mất. Kỷ nguyên số cho phép những người làm báo cách mạng Việt Nam nhiều phương tiện, nhiều “vũ khí” hơn để thuận lợi hơn trong việc hoàn thành vai trò cơ quan ngôn luận của Đảng và Nhà nước, diễn đàn rộng rãi của nhân dân. Kỷ nguyên số cũng đồng thời tạo áp lực để mỗi nhà báo, mỗi cơ quan và loại hình báo chí phải khách quan, thẳng thắn nhìn nhận lại chính mình, xét lại ý chí, tri thức và nghị lực của mình, xét lại cái tâm của mình để đủ dũng khí bảo vệ cái đúng, kiên quyết đấu tranh với cái xấu, để mỗi nhà báo, mỗi tờ báo thực sự là cột mốc vững chãi, đáng tin cậy giữa “biển sóng” thông tin trong đa chiều không gian.
Trong kỷ nguyên AI tạo sinh, báo chí càng phải giữ vai trò bảo vệ sự thật. Công nghệ có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh, video rất nhanh, rất giống thật, nhưng không công nghệ nào có thể thay thế lương tri nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh chính trị của người làm báo. Báo chí hiện đại phải biết dùng AI, phân tích dữ liệu, cá nhân hóa nội dung, nâng cao tốc độ sản xuất thông tin, nhưng không được đánh mất chuẩn mực cốt lõi: chính xác, nhân văn, phụng sự nhân dân, phụng sự lợi ích quốc gia - dân tộc. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “chìa khóa vàng”, là yếu tố sống còn để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và nguy cơ tụt hậu, hiện thực hóa khát vọng hùng cường, thịnh vượng của dân tộc. Nhưng chìa khóa ấy chỉ mở được cánh cửa phát triển khi nằm trong tay những con người có tri thức, có khát vọng, có kỷ luật, có đạo đức và có tinh thần phụng sự đất nước.
Kỷ niệm 101 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam, chúng ta càng thấy rõ hơn trách nhiệm của báo chí trong hành trình mới. Nếu ở thế kỷ XX, báo chí góp phần đánh thức ý chí độc lập, tự do của dân tộc, thì ở thế kỷ XXI, báo chí cần góp phần đánh thức năng lực sáng tạo, tinh thần tự cường công nghệ và khát vọng phát triển phồn vinh, hạnh phúc của dân tộc. Báo chí phải làm cho những khái niệm lớn như AI, bán dẫn, kinh tế số, chuyển đổi xanh, startup không còn xa lạ, mà trở thành câu chuyện gần gũi của từng người dân, từng doanh nghiệp, từng địa phương. Viết tiếp câu chuyện trăm năm, Báo chí Cách mạng Việt Nam bước vào một hành trình đổi mới, sáng tạo, tìm đến và đề cao các giá trị cốt lõi của báo chí cũng là hành trình trở về với sứ mệnh, mục tiêu và những giá trị cốt lõi của nền Báo chí Cách mạng suốt hơn trăm năm qua.
Giá trị cốt lõi ấy, trong bối cảnh thời cuộc đất nước hiện nay, như kỳ vọng mà các đồng chí lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước và Chính phủ gửi đến những người làm báo cả nước trong năm qua, là thể hiện trung thực dòng chảy chính của xã hội Việt Nam, dẫn dắt, định hướng thông tin; là khơi dậy khát vọng xây dựng phát triển đất nước hùng cường thịnh vượng của mỗi người dân đất Việt; là lan toả năng lượng tích cực, lấy cái tốt, dẹp cái xấu. Trong thời đại bùng nổ của công nghệ số, mạng xã hội đang chiếm ưu thế về tốc độ lan truyền, khả năng tiếp cận tức thời và thu hút sự tham gia của đông đảo người dùng. Tuy nhiên, giữa “biển thông tin” ấy, Báo chí Cách mạng vẫn giữ một vai trò không thể thay thế – đó là điểm tựa về độ tin cậy, tính xác thực và tinh thần trách nhiệm trong cung cấp và định hướng thông tin cho công chúng. Báo chí không chỉ là nơi đưa tin, mà còn là nơi giúp công chúng phân biệt đúng – sai, thật – giả, và trên hết là nơi giữ vững đạo đức, bản lĩnh nghề nghiệp và lương tri của người làm báo. Như một chiếc la bàn, báo chí cách mạng có thể định hướng dư luận, góp phần gìn giữ sự ổn định xã hội và vun đắp niềm tin vào sự thật.
Mạng xã hội có thể là “mạch máu” kết nối thông tin, nhưng báo chí cách mạng chính là “trái tim” giữ nhịp đập lý trí và trách nhiệm trong đời sống truyền thông hiện đại. Muốn đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên số, chúng ta càng phải bảo vệ, đầu tư và phát huy giá trị cốt lõi của Báo chí Cách mạng – một nền báo chí phụng sự nhân dân, gắn bó với sự nghiệp cách mạng và phát triển quốc gia.
