Ở đó, ai cũng có thể trở thành “quan tòa”, và một cú click chuột hay vuốt màn hình có thể định đoạt danh dự, thậm chí sự nghiệp của một nhà giáo. Nguy cơ này không chỉ diễn ra ở Việt Nam; ở Anh, Mỹ, Úc hay Thổ Nhĩ Kỳ, nhiều khảo sát đã chỉ ra rằng giáo viên cũng thường xuyên bị quay lén, bêu riếu, xúc phạm hoặc quấy rối qua mạng. Áp lực từ không gian số lên giáo viên đã trở thành thách thức toàn cầu.
Nhưng ở Việt Nam, thầy cô còn đối mặt một tầng áp lực đặc biệt: xã hội đặt họ vào chuẩn mực đạo đức gần như tuyệt đối. Người thầy phải hiền lành, kiên nhẫn, chuẩn mực đến mức không được phép nổi nóng, không được sai sót, dù lớp học đông, áp lực lớn và tình huống sư phạm đôi khi phức tạp. Một chuẩn mực đạo đức quá lý tưởng khiến giáo viên trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất.
Dẫu vậy, thầy cô cũng là con người, không phải bậc “thánh nhân”, mà ngay cả “thánh nhân cũng có khi nhầm”, “mặt trời còn có đốm đen”. Sai sót, nếu có, phần lớn xuất phát từ áp lực nghề nghiệp chứ không hẳn là bản chất thầy cô giáo nào đó xấu.
Vì thế, mong xã hội, đồng nghiệp và nhà quản lý rộng lượng, bình tĩnh và mở lòng trước khi “kết án” bất kỳ ai. Một cộng đồng trưởng thành là cộng đồng biết phân biệt giữa lỗi lầm cần sửa và sự bôi nhọ cần ngăn chặn.
Tuy nhiên, bên cạnh sự cảm thông dành cho giáo viên, cũng cần nhắc lại một sự thật: người thầy thời đại số phải tự nâng chuẩn chính mình. Công nghệ số và AI đang phát triển nhanh hơn mọi dự báo; mỗi hành vi, mỗi lời nói, mỗi tiết dạy đều có khả năng xuất hiện trước công chúng chỉ trong vài tích tắc.
Điều đó khiến nhân cách, kỹ năng số, năng lực xử lý tình huống và tinh thần tự học của giáo viên trở nên quan trọng hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đây.
Học sinh quan sát thầy cô còn nhiều hơn nghe thầy cô. Một hành vi thiếu kiềm chế, một câu nói không đúng mực, một biểu hiện cảm xúc quá đà, tất cả đều có thể bị ghi lại, cắt gọt, lan truyền và bị diễn giải theo những hướng giáo viên không thể lường trước.
Vì vậy, nhà giáo thời số cần hai lớp “áo giáp”: áo giáp pháp lý - truyền thông để được bảo vệ trước sự công kích thiếu công bằng; và áo giáp nhân cách - tri thức - tính chuyên nghiệp để chính mình vững vàng trong mọi tình huống.
Sự bảo vệ xã hội dành cho giáo viên phải đi cùng yêu cầu người thầy giữ gìn phẩm chất nghề nghiệp: trung thực trong đánh giá, mẫu mực trong ứng xử, khiêm tốn trong học hỏi và chủ động nâng cao năng lực số - AI.
Không ai có thể truyền cảm hứng tự học nếu bản thân không là người học suốt đời. Không ai có thể dạy học trò “văn hóa số” nếu chính thầy cô chưa ý thức đầy đủ về rủi ro - trách nhiệm trong môi trường số.
Để giảm những “tai nạn nghề nghiệp” từ mạng xã hội, trách nhiệm không chỉ thuộc về thầy cô. Nhà trường cần minh bạch thông tin, xử lý sự cố kịp thời và không để giáo viên đơn độc trước công luận. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ nhà giáo trước lạm dụng trực tuyến.
Phụ huynh cần chọn kênh đối thoại thay vì đưa bức xúc lên mạng. Và xã hội cần học cách kiềm chế cảm xúc, tôn trọng sự thật và không phán xét khi chưa đủ thông tin.
Trong một thời đại mà ai cũng có thể trở thành “quan tòa”, điều giúp thầy cô không biến thành “bị cáo” không chỉ là sự hoàn hảo của họ, mà là sự tử tế và tỉnh táo của cộng đồng. Nhưng chính thầy cô bằng nhân cách, tri thức và tinh thần tự học không ngừng sẽ quyết định hình ảnh của nghề giáo trong kỷ nguyên AI.
Ngày 20/11 là dịp tri ân, nhưng cũng là lời nhắc: muốn học trò tử tế, người thầy phải vững vàng; muốn xã hội bảo vệ thầy, người thầy cũng phải xứng đáng với niềm tin mà xã hội gửi gắm.
Đó là cách duy nhất để nghề “lái đò” vững tay chèo trước gió lớn, sóng to trong thời công nghệ số.
