"Bình thường mới" của mùa hè Tây Nam Âu
Những diễn biến trong vài tuần qua cho thấy cháy rừng ở Tây Nam Âu không còn là chuỗi sự cố riêng lẻ do thời tiết cực đoan gây ra. Chúng đang dần trở thành một trạng thái "bình thường mới", đến mức câu hỏi đặt ra không còn là liệu mùa hè năm nay có xảy ra những vụ cháy lớn hay không, mà là chúng sẽ bùng phát ở đâu, kéo dài bao lâu và gây thiệt hại đến mức nào?
Hàng trăm nghìn người ở các quốc gia Nam Âu đã phải sơ tán vì cháy rừng. Ảnh: EU
Tại Pháp, các đám cháy lớn ở vùng Gironde, Landes và khu vực Địa Trung Hải đã khiến hàng trăm nghìn người phải sơ tán, hơn 5.000 nhân viên cứu hỏa cùng máy bay và trực thăng được huy động để khống chế ngọn lửa. Bên kia dãy Pyrenees, Tây Ban Nha cũng chứng kiến các đám cháy lan rộng quanh khu vực phía tây Madrid, buộc hàng chục nghìn người phải rời bỏ nhà cửa, trong khi nhiều khu nghỉ dưỡng nổi tiếng bị ảnh hưởng giữa mùa du lịch cao điểm.
Đó không phải là một hiện tượng bất thường của riêng năm 2026. Trong nhiều năm gần đây, hầu như mùa hè nào Tây Nam Âu cũng phải đối mặt với những đợt cháy rừng quy mô lớn. Theo Hệ thống Thông tin Cháy rừng châu Âu (EFFIS) thuộc Trung tâm Nghiên cứu chung (JRC) của Liên minh châu Âu, số vụ cháy và diện tích rừng bị ảnh hưởng trong những năm gần đây đều duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với trung bình nhiều năm.
Mùa cháy rừng 2025 thậm chí được đánh giá là một trong những mùa nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận tại châu Âu, cho thấy đây không còn là những biến động nhất thời của thời tiết mà là một xu hướng ngày càng rõ nét.
Biến đổi khí hậu thường được xem là lời giải thích đầu tiên mỗi khi cháy rừng xảy ra. Quả thực, các đợt nắng nóng kéo dài, lượng mưa suy giảm và hạn hán ngày càng thường xuyên đã khiến thảm thực vật khô hơn, tạo điều kiện để chỉ một tia lửa nhỏ cũng có thể phát triển thành đám cháy lớn.
Dữ liệu của Copernicus cho thấy tháng 6 vừa qua là tháng 6 nóng nhất từng được ghi nhận ở Tây Âu. Những đợt nắng nóng nối tiếp nhau từ cuối mùa xuân khiến độ ẩm trong đất và cây cối giảm mạnh trước khi mùa hè thực sự bắt đầu. Khi nhiệt độ cao kết hợp với các đợt gió mạnh đặc trưng của khu vực Địa Trung Hải, ngọn lửa có thể lan rất nhanh trên diện rộng, gây nhiều khó khăn cho lực lượng chữa cháy.
Tuy nhiên, nếu chỉ quy toàn bộ nguyên nhân cho biến đổi khí hậu thì chưa đủ để lý giải vì sao các vụ cháy ngày càng dữ dội.
Nhiều chuyên gia châu Âu cho rằng bản thân cấu trúc của cảnh quan Tây Nam Âu cũng đã thay đổi đáng kể trong nhiều thập kỷ qua. Quá trình đô thị hóa khiến nhiều vùng nông thôn bị bỏ hoang, các hoạt động chăn thả gia súc và khai thác lâm nghiệp truyền thống suy giảm, trong khi cây bụi và vật liệu dễ cháy ngày càng tích tụ trong rừng.
Cùng lúc đó, sự mở rộng của các khu dân cư và điểm nghỉ dưỡng vào sát rừng cũng khiến mức độ rủi ro tăng lên đáng kể. Không ít khu vực ven Địa Trung Hải hiện tồn tại vùng chuyển tiếp giữa rừng và khu dân cư, nơi chỉ cần một đám cháy nhỏ cũng có thể nhanh chóng đe dọa nhà cửa, cơ sở hạ tầng và tính mạng người dân. Chính điều này khiến các vụ cháy ngày nay không chỉ thiêu rụi cây cối mà còn nhanh chóng trở thành những cuộc khủng hoảng dân sự quy mô lớn.
Một thay đổi đáng chú ý khác là phạm vi của các đám cháy đang mở rộng. Trước đây, nguy cơ chủ yếu tập trung quanh lưu vực Địa Trung Hải, song vài năm gần đây các chuyên gia ghi nhận rủi ro cháy rừng đã lan dần về phía bắc. Điều đó cho thấy cháy rừng không còn là một hiện tượng mang tính mùa vụ, mà đang trở thành một yếu tố thường trực trong bài toán phát triển của nhiều quốc gia châu Âu.
Cháy rừng không còn là chuyện của môi trường
Nếu trước đây cháy rừng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ môi trường thì hiện nay tác động của nó đã vượt xa phạm vi những cánh rừng bị thiêu rụi. Mỗi đợt cháy lớn đều kéo theo hàng loạt hệ lụy đối với nền kinh tế.
Du lịch là lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất. Pháp và Tây Ban Nha hiện là hai trong ba quốc gia đón nhiều khách quốc tế nhất thế giới, với lần lượt khoảng 102 triệu và 94 triệu lượt khách trong năm 2025. Đối với nhiều địa phương ven Địa Trung Hải hay vùng ven Đại Tây Dương, mùa hè cũng là giai đoạn tạo ra phần lớn doanh thu cả năm của ngành dịch vụ. Vì vậy, chỉ một đợt cháy lớn đúng mùa cao điểm cũng đủ kéo theo hàng loạt chuyến bay bị điều chỉnh, tuyến đường bị phong tỏa, khu nghỉ dưỡng đóng cửa và lượng đặt phòng sụt giảm.
Tình hình tại bán đảo Cap Ferret gần Bordeaux (Pháp) là ví dụ điển hình. Vụ cháy cuối tháng 7 buộc hơn 40.000 người, trong đó có hàng nghìn du khách, phải sơ tán; khoảng 1300 doanh nghiệp, phần lớn hoạt động trong lĩnh vực du lịch và dịch vụ, bị ảnh hưởng.
Với các địa phương phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, mỗi vụ cháy còn kéo theo những thiệt hại khó có thể bù đắp trong ngắn hạn. Vườn nho, vườn ôliu, đồng cỏ chăn nuôi, hệ thống tưới tiêu hay máy móc nông nghiệp có thể bị phá hủy chỉ trong vài giờ. Ngay cả những khu vực không bị lửa tàn phá trực tiếp cũng chịu ảnh hưởng bởi khói bụi, nhiệt độ cao và tình trạng thiếu nước, làm giảm năng suất cây trồng và kéo dài thời gian phục hồi của đất.
Vì vậy, ngày càng nhiều chuyên gia coi cháy rừng không chỉ là một thảm họa môi trường mà còn là một biến số kinh tế. Theo Ủy ban Kinh tế - Xã hội châu Âu (EESC), thiệt hại do cháy rừng hiện gây tổn thất khoảng 2,5 tỷ euro mỗi năm đối với EU, chưa kể những chi phí gián tiếp rất khó lượng hóa như suy giảm năng suất lao động, gián đoạn chuỗi cung ứng hay suy thoái hệ sinh thái. Đặc biệt, mùa cháy rừng 2025 đã trở thành mùa nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận tại EU, với hơn 1,07 triệu ha bị thiêu rụi, cao gần gấp ba mức trung bình nhiều năm.
Bức tranh còn rộng hơn nếu đặt trong xu thế khí hậu cực đoan của toàn châu Âu. Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), tổng thiệt hại kinh tế do các hiện tượng thời tiết và khí hậu cực đoan tại EU đã lên tới khoảng 822 tỷ euro trong giai đoạn 1980-2024, với xu hướng tăng nhanh trong những năm gần đây. Riêng giai đoạn 2020-2024, mức thiệt hại trung bình hằng năm đã tăng lên gần 45 tỷ euro, cao gấp hơn hai lần thập niên trước. Cháy rừng tuy chỉ là một phần trong bức tranh đó nhưng đang nổi lên như một trong những rủi ro tăng nhanh nhất.
Từ chữa cháy đến quản trị rủi ro
Thực tế kể trên cũng đang buộc thị trường bảo hiểm phải thay đổi cách đánh giá rủi ro để thích ứng với nguy cơ cháy rừng ngày càng thường xuyên hơn. Điều đó cho thấy cháy rừng không còn là vấn đề của lực lượng cứu hỏa mà đã trở thành yếu tố được tính đến trong các quyết định đầu tư, tín dụng và bảo hiểm. Ở góc độ rộng hơn, nó đang chuyển từ rủi ro của ngành lâm nghiệp thành rủi ro đối với toàn bộ nền kinh tế.
Và nhận thức về sự thay đổi đó cũng đang kéo theo sự điều chỉnh trong cách ứng phó của châu Âu. Trọng tâm chính sách đang dần chuyển sang quản trị rủi ro ngay từ trước khi ngọn lửa xuất hiện.
Theo khuyến nghị của EC và Trung tâm Nghiên cứu chung (JRC), giảm thiểu nguy cơ cháy rừng đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể hơn, từ quản lý rừng bền vững, phát quang lớp thực bì, tạo các vành đai ngăn lửa, sử dụng biện pháp đốt có kiểm soát ở một số khu vực, đến tăng cường hệ thống cảnh báo sớm bằng vệ tinh và chia sẻ nguồn lực giữa các quốc gia thành viên.
Việc Liên minh châu Âu tăng cường đội máy bay chữa cháy và xây dựng lực lượng ứng cứu chung cũng phản ánh cách tiếp cận mới này. Thay vì coi cháy rừng là vấn đề riêng của từng quốc gia, EU ngày càng xem đây là một thách thức xuyên biên giới, đòi hỏi sự phối hợp ở cấp độ khu vực.
Tuy nhiên, ngay cả khi năng lực ứng phó được tăng cường, giới chuyên gia đều cho rằng châu Âu khó có thể quay trở lại thời kỳ các vụ cháy rừng lớn chỉ xuất hiện rải rác. Biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong sử dụng đất đang khiến nguy cơ cháy tích tụ theo hướng ngày càng phức tạp hơn.
Vì vậy, trong cuộc trả lời Reuters ngày 29/7, Ủy viên phụ trách Quản lý khủng hoảng của EU Hadja Lahbib nhấn mạnh: “Biến đổi khí hậu đang tăng tốc, vì thế phản ứng của chúng ta cũng phải thay đổi nhanh tương ứng. Chúng ta phải chuẩn bị cho rủi ro trước khi thảm họa xảy ra, chứ không chỉ phản ứng sau đó”.
Có lẽ đó cũng là thông điệp lớn nhất từ những mùa hè đầy khói lửa ở Tây Nam Âu. Khi cháy rừng đã trở thành một biến số thường xuyên, thách thức không còn đơn thuần là dập lửa, mà là học cách quản trị một loại rủi ro sẽ còn hiện diện lâu dài trong đời sống kinh tế - xã hội.
