Chưa bao giờ chúng ta nói nhiều về đổi mới công nghệ làm báo như bây giờ. Hội thảo nghiệp vụ nào cũng nhắc đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, thuật toán, tòa soạn hội tụ, báo chí đa nền tảng, đa phương tiện. Các cơ quan báo chí chạy đua chuyển đổi số. Nhiều người tin rằng tương lai của báo chí nằm ở công nghệ.
Lịch sử báo chí luôn gắn liền với lịch sử phát triển của công nghệ truyền thông. Từ máy in, phát thanh, truyền hình, internet cho tới trí tuệ nhân tạo hôm nay, mỗi bước tiến công nghệ đều giúp báo chí đến gần công chúng hơn, nhanh hơn và rộng hơn. Nếu trước đây một bài báo phải mất nhiều ngày mới đến được vùng sâu, vùng xa thì hôm nay một bản tin có thể xuất hiện trên điện thoại của hàng triệu người chỉ sau vài giây. Nếu trước đây tiếng nói của người dân ở một bản làng xa xôi khó vượt qua những dãy núi thì hôm nay một đoạn video, một bức ảnh, một dòng chia sẻ có thể lập tức thu hút sự quan tâm của cả xã hội. Công nghệ không phải đối thủ của báo chí. Công nghệ là cánh tay nối dài của báo chí. AI cũng vậy. Dữ liệu lớn cũng vậy. Các nền tảng số cũng vậy. Chúng giúp báo chí lắng nghe xã hội tốt hơn, hiểu công chúng sâu hơn và chuyển tải thông tin hiệu quả hơn.
Nhưng công nghệ chưa bao giờ là lý do khiến công chúng tìm đến báo chí. Công nghệ chỉ trả lời câu hỏi “đi bằng cách nào”. Báo chí phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “đi đâu” và “vì ai”. Một tờ báo có thể tiếp cận hàng chục triệu người trên nhiều nền tảng khác nhau, nhưng nếu nội dung xa rời những băn khoăn của người dân thì cũng không hiệu quả. Nói cách khác, nếu một ngày báo chí không nói được tiếng nói của người dân thì dù có sở hữu những công nghệ hiện đại nhất, báo chí cũng chỉ còn là một hệ thống thuần túy phân phối thông tin mà thôi.
Báo chí tồn tại vì gắn bó với nhân dân. Những tờ báo đầu tiên của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, những tờ báo trong kháng chiến, những trang báo được in ngay giữa chiến trường Điện Biên Phủ có sức sống mãnh liệt vì nói được điều nhân dân quan tâm, phản ánh được hơi thở của thời đại và khơi dậy được khát vọng của dân tộc. Đó là điều không một thuật toán nào thay thế được.
Mấy chục năm trước, nói chuyện với sinh viên báo chí, nhà báo Đinh Thế Huynh nhắc đến một câu nói của người dân vùng cao về nạn phá rừng: “Cây gỗ trên rừng to thế mà cây nào cũng mang được về xuôi. Hạt muối bé thế mà mang lên đây thì bảo giao thông khó khăn”. Chỉ một câu nói nhưng chứa đựng nhiều thông tin hơn cả những báo cáo dài dòng. Nhà báo phải tìm và chắt lọc được những câu nói ấy. Phải nghe được những điều người dân đang nghĩ. Phải nhìn thấy những điều đang diễn ra phía sau những con số.
Nhưng đó cũng chính là điều không dễ dàng. Nhà báo Hữu Thọ từng cảnh báo về một hiện tượng đáng lo ngại. Đó là, cơ sở cung cấp báo cáo, nhà báo lấy về cắt cúp, biên tập rồi đứng tên. Dấu ấn cá nhân không có. Góc nhìn riêng mất dần. Tính phát hiện không thấy đâu. Theo ông, tác giả những bài báo kiểu đó phải là anh cán bộ văn phòng chứ nhà báo không có công gì cả.
Một xu hướng khác là sự dấn thân theo kiểu “làm dáng”, anh em trong nghề nói vui là có hơi hướng “nghệ thuật biểu diễn”. Mấy chục năm trước, công chúng xúc động khi thấy một nữ phóng viên truyền hình đứng giữa dòng nước lũ ngập gần tới ngực để phản ánh tình hình bão lũ miền Trung. Hình ảnh ấy từng được xem là biểu tượng của tinh thần nghề nghiệp. Nhưng người tinh ý có thể đặt ra một câu hỏi khác: tại sao lại phải đứng đúng chỗ nước sâu nhất? Liệu có cách nào phản ánh trung thực tình hình mà vẫn bảo đảm an toàn hay không?
Cũng như một phóng sự về hạn hán từng ghi hình một người phụ nữ gánh nước vượt dốc rồi liên tục hỏi chị có mệt không, có xa không. Thực ra đôi khi không cần nhiều lời đến vậy. Chỉ cần đặc tả đôi vai đang trĩu xuống. Chỉ cần những giọt mồ hôi lăn trên gương mặt. Chỉ cần chiếc thùng nước sóng sánh đã vơi quá nửa. Người xem sẽ hiểu. Sự thật vốn có sức mạnh riêng, không cần “làm dáng” hay cường điệu thêm.
Báo chí là nghề kể chuyện bằng sự thật. Mà sự thật luôn mạnh hơn mọi kỹ xảo. Có những lúc công nghệ phải lùi lại để sự thật tiến lên. Nhà báo phải lùi lại để nhân chứng lên tiếng. Một người nông dân nhìn cánh đồng nứt nẻ vì hạn hán. Một người mẹ ngồi lặng trước di ảnh con mình. Một công nhân cặm cụi trong ca làm việc kéo dài. Một cụ già ôm tập hồ sơ đi gõ cửa nhiều cơ quan suốt nhiều năm. Đôi khi không cần những lời bình hùng hồn, không cần những màn thể hiện cảm xúc quá mức. Chỉ cần để họ kể. Để họ nói. Thậm chí để họ im lặng đúng lúc. Sự thật sẽ tự cất tiếng nói của mình.
Tôi có 20 năm làm giảng viên ở trường báo chí. Làm thầy thì tự hào nhất là sự thành đạt của trò. Nhiều sinh viên đã vượt lên trong nghề, trong đời, trở thành những nhà báo có tên tuổi, được công chúng tin cậy. Tôi nhớ đến một nữ phóng viên trẻ đã sớm thành danh ghi dấu ấn bằng những phóng sự rất riêng. Từng khuôn hình, từng lời bình đều chắt lọc, có tiếng dân, có hơi thở đời sống, cả những hiểm nguy khi lăn lộn để phanh phui cái xấu, cái ác… Tôi không chỉ tự hào mà còn thực sự ngưỡng mộ những phóng viên như thế vì tôi hiểu, nghề báo để có một chút vinh quang không dễ. Thế nhưng, khi cô phóng viên ấy bụng bầu gần đến ngày sinh vẫn lăn lộn phục kích cả đêm nơi rừng sâu núi thẳm hiểm nguy để ghi lại cảnh bắt buôn lậu vùng biên thì tôi lại băn khoăn: Những đồng nghiệp khác ở đâu?
Thước đo nghề báo không phải bằng mức độ nguy hiểm mà bằng giá trị xã hội mà tác phẩm tạo ra. Một phóng sự hay vì tác phẩm giúp công chúng hiểu được điều gì. Một bài điều tra xuất sắc vì sự thật nào được phát hiện và vấn đề nào được thay đổi sau đó. Nghề báo rất cần sự tận tụy và dấn thân. Nhưng đây cũng là nghề của tư duy bao quát. Nghề của sự phát hiện. Nghề của những góc nhìn khiến người đọc phải suy ngẫm. Sự hy sinh chỉ có ý nghĩa khi nó là lựa chọn xứng đáng và không thể khác.
Nói đến thách thức lớn nhất của báo chí hôm nay thì còn một câu hỏi cần được nhìn thẳng. Nhiều năm qua, báo chí liên tục đối mặt với những áp lực về nguồn thu, công nghệ và cạnh tranh thông tin. Khi bàn về chính sách thuế hay cơ chế hỗ trợ báo chí, các cơ quan báo chí cũng đã lên tiếng. Nhưng từ góc độ làm chính sách, có cảm giác nhiều ý kiến na ná nhau. Ít góc nhìn riêng. Ít phân tích thật sắc sảo. Thậm chí có bài viết tạo cảm giác nói cho xong, chưa thực sự nhằm mục đích thuyết phục để thay đổi chính sách.
Có lẽ vì báo chí vốn quen nói chuyện của người khác nhưng lại chưa thật sự biết kể câu chuyện của chính mình. Và sâu xa hơn, một ngành nghề chỉ được xã hội bảo vệ khi xã hội cảm thấy ngành nghề ấy đang bảo vệ lợi ích của mình. Nếu người dân thấy báo chí đang nói thay tiếng nói của họ, đang đấu tranh cho những điều họ quan tâm thì họ sẽ tự nhiên đứng về phía báo chí. Niềm tin ấy không thể tạo ra bằng một chiến dịch truyền thông. Nó chỉ có thể được tạo ra bằng hàng nghìn, hàng vạn tác phẩm báo chí chất lượng, nóng hổi và đầy trách nhiệm mỗi ngày.
Giữa cơn lốc công nghệ hiện nay, điều báo chí cần không phải là lựa chọn giữa công nghệ và con người. Báo chí cần cả hai. Công nghệ giúp những trang báo đi xa hơn. Nhưng tiếng nói của nhân dân mới quyết định những trang báo ấy có sống được trong lòng công chúng hay không. Một nền báo chí mạnh không phải là nền báo chí sở hữu nhiều công nghệ nhất, mà là nền báo chí biết dùng công nghệ để phục vụ tốt hơn quyền được biết, được nói và được lắng nghe của nhân dân.
Tôi viết những dòng này khi báo chí đang trong quá trình thực hiện quy hoạch, sáp nhập. Có rất nhiều lo lắng, tâm tư. Không ít xáo trộn, cả làm nghề lẫn mưu sinh. Điều gì là bất biến trước những thay đổi của nghề?
Báo chí chắc chắn phải thay đổi vì nếu không thay đổi, báo chí sẽ tụt hậu. Nhưng có những giá trị không được phép thay đổi. Đó là khả năng lắng nghe và nói tiếng nói người dân. Đó là tinh thần đi tìm sự thật. Đó là dấu ấn cá nhân của người làm báo. Đó là bản lĩnh phản biện. Đó là trách nhiệm xã hội. Đó là sự tử tế với công chúng.
Công nghệ rồi sẽ tiếp tục thay đổi. AI rồi sẽ ngày càng thông minh hơn. Các nền tảng truyền thông rồi sẽ còn biến động mạnh hơn nữa. Nhưng điều khiến xã hội cần ở báo chí sẽ không thay đổi. Đó là nhu cầu được lắng nghe, được nói lên tiếng nói của mình và được nhìn thấy chính mình trong những tác phẩm báo chí. Còn giữ được điều ấy, báo chí vẫn còn giá trị với tương lai.
