Bài 2: Nếu không chạm tới 'niềm tin thật', công tác tư tưởng rất dễ trở thành hình thức
Dễ nhận thấy, công tác tuyên truyền có thể tạo nhận thức, nhưng chỉ bản lĩnh và hành động đúng mới kiến tạo được niềm tin. Bởi suy cho cùng, niềm tin của tổ chức và Nhân dân không được tạo nên từ những lời nói đúng, mà từ khả năng đội ngũ cán bộ giữ được cái đúng trong từng việc nhỏ mỗi ngày.
Có một sự thật mà càng đi sâu vào thực tiễn càng thấy rõ, rất ít sai phạm lớn của cán bộ bắt đầu từ một quyết định lớn. Chúng thường bắt đầu từ những nhượng bộ rất nhỏ. Một chữ ký cho kịp tiến độ dù hồ sơ còn thiếu. Một cuộc điện thoại “nhờ xem giúp” vì quen biết. Một lần tự trấn an rằng “chắc không sao đâu”. Những lựa chọn tưởng chừng không đáng kể ấy, khi lặp lại nhiều lần, sẽ tạo thành quán tính nguy hiểm, đẩy con người rời xa nguyên tắc lúc nào không hay.
Sai phạm lớn, nếu nhìn đến tận cùng, không phải là cú ngã bất ngờ, mà là kết quả của một quá trình buông lỏng từng bước. Khi con người bắt đầu tự cho phép mình “sai một chút”, thì ranh giới đúng – sai đã bắt đầu bị bào mòn từ bên trong.
Từ thực tiễn điều tra, Tiến sĩ, Thượng tá Đào Trung Hiếu – Chuyên gia tội phạm học cho rằng, phần lớn sai phạm không bắt đầu từ những cú sốc lớn, mà từ những “lệch chuẩn rất nhỏ” trong nhận thức và hành vi, âm thầm tích tụ cho đến khi vượt qua “điểm tới hạn đạo đức”.
Góc nhìn này, xét đến cùng, chính là lời giải thích từ thực tiễn cho một yêu cầu rất rõ mà Quy định 19 đặt ra: công tác chính trị, tư tưởng phải đủ sức “giữ” con người ngay từ những biểu hiện nhỏ nhất, trước khi cái sai kịp hình thành.
Không phải ngẫu nhiên, Quy định 19 yêu cầu “mọi hoạt động của tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên phải nhất quán tuyệt đối về chính trị, tư tưởng”. Khi sự nhất quán ấy bị phá vỡ, dù chỉ từ những lệch chuẩn nhỏ, thì nguy cơ sai phạm lớn chỉ còn là vấn đề thời gian.
Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh, xây dựng Đảng không chỉ là hoàn thiện thể chế, mà trước hết là giữ cho được cái gốc là con người, là bản lĩnh chính trị, là đạo đức của cán bộ, đảng viên. Khi “cái gốc” ấy bị lung lay, thì mọi thiết chế dù chặt chẽ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả.
Một tổ chức mạnh không phải nơi không có cám dỗ, mà là nơi con người đủ sức vượt qua cám dỗ.
Không phải cứ học nghị quyết là có “bản lĩnh”
Một đảng viên trẻ ở xã Hoài Đức (Hà Nội) chia sẻ: “Học nghị quyết thì không khó, nhưng khi ra thực tế, có những tình huống mà tài liệu không nói rõ phải xử lý thế nào”.
Từ góc nhìn thực tiễn, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu lý giải, khi cá nhân tự cho phép mình những “ngoại lệ nhỏ”, “khe nứt nhận thức” sẽ hình thành, nơi cái sai bắt đầu được hợp lý hóa. Điều này cho thấy, vấn đề không nằm ở thiếu hiểu biết, mà ở việc cái đúng chưa đủ sức trở thành “điểm tựa bên trong”.
Thực tế nhiều vụ việc trong đầu tư công, đấu thầu, đất đai cho thấy quy định không thiếu, quy trình không yếu. Nhưng chỉ cần một “linh hoạt” ở khâu thẩm định, một “ưu tiên mềm” trong lựa chọn nhà thầu, là toàn bộ hệ thống có thể bị bẻ cong. Ví dụ, chỉ riêng trong nhiều đại án kinh tế những năm gần đây, sai phạm thường lặp lại ở các khâu quen thuộc: nâng giá thiết bị, chỉ định thầu sai quy định, giao đất không qua đấu giá, hợp thức hóa hồ sơ...
Điều đáng chú ý là rất hiếm vụ việc bắt đầu từ một quyết định đột ngột. Phần lớn đều đi qua nhiều bước nhỏ, và bị bỏ qua trách nhiệm kiểm tra.
Người thực hiện không phải không biết sai. Họ biết rất rõ. Nhưng trong thời điểm cụ thể, cái đúng không đủ mạnh để giữ họ lại.
Chính vì vậy, Quy định 19 đặt ra yêu cầu cao hơn, công tác chính trị không chỉ dừng ở truyền đạt nhận thức, mà phải “đi trước, mở đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn”, tạo sự thống nhất trong hành động chứ không chỉ trong lời nói.
Nghị quyết chỉ thật sự có sức sống khi đi cùng năng lực tự giữ mình của mỗi cán bộ.
Khoảng trống nguy hiểm: Khi cái đúng chưa đủ sức giữ con người
Một nghịch lý không khó nhận ra là, phần lớn cán bộ sai phạm đều “biết đúng”. Họ được đào tạo bài bản, nắm chắc quy định, hiểu rõ nguyên tắc. Nhưng điều đó, trong không ít trường hợp, vẫn không đủ để giữ họ dừng lại trước ranh giới.
Giữa “biết đúng” và “làm đúng” luôn tồn tại một khoảng cách. Và nếu khoảng cách ấy không được lấp đầy bằng bản lĩnh và trách nhiệm cá nhân, nó sẽ trở thành một “khoảng trống nguy hiểm”.
Nguy hiểm nhất không phải là người không biết đúng – sai, mà là người biết, nhưng tin rằng mình có thể tạm thời bỏ qua cái đúng.
Một cán bộ thanh tra năm nay hơn 70 tuổi ở Hà Nội nhớ lại lần đầu được biếu quà sau khi đoàn làm việc xong. Chỉ là hộp trà và giỏ hoa quả. Đồng nghiệp bảo: “Không đáng gì đâu”. Ông vẫn gửi trả. Sau khi nghỉ hưu, ông thừa nhận quyết định khó nhất không phải từ chối phong bì lớn, mà là từ chối món quà nhỏ đầu tiên.
Chuyên gia tội phạm học Đào Trung Hiếu phân tích, khi nền tảng tư tưởng không được củng cố thường xuyên, cá nhân dễ rơi vào trạng thái bị thao túng tâm lý, đặc biệt trước lợi ích vật chất hoặc quyền lực. Quá trình “tự diễn biến” không diễn ra đột ngột, mà là chuỗi tích lũy những thỏa hiệp nhỏ.
Trong thực tế, đã có những cán bộ “lách” quy trình với lý do đẩy nhanh tiến độ. Ban đầu chỉ là rút ngắn một bước kiểm tra. Nhưng khi tiền lệ được tạo ra, các bước “linh hoạt” sau đó trở nên dễ dàng hơn.
Có đây ít năm, có một lời thừa nhận tại tòa: “Ban đầu tôi biết là không đúng, nhưng nghĩ rằng nếu không làm thì công việc sẽ bị chậm lại”. Đó chính là cơ chế tự hợp thức hóa, khi cái sai được “lý giải” để trở nên có thể chấp nhận.
Chính vì vậy, Quy định 19 không né tránh thực tế này khi đặt mục tiêu “đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái…”, đồng thời yêu cầu xây dựng “môi trường chính trị, tư tưởng trong sáng, lành mạnh”, đề cao vai trò nêu gương, đặc biệt là người đứng đầu.
Nói cách khác, không chỉ ngăn cái sai đã xảy ra, mà phải triệt tiêu “khoảng trống” nơi cái sai có thể nảy sinh. Kỷ luật mới xử lý phần ngọn, xây dựng bản lĩnh mới giữ được phần gốc.
Những “vết nứt” bắt đầu từ đâu?
Nhìn lại các vụ việc sai phạm lớn, có một điểm chung rất rõ, hiếm có ai bước vào sai phạm từ một quyết định lớn ngay từ đầu. Mọi thứ thường bắt đầu từ những “vết nứt” rất nhỏ.
Một cán bộ đấu thầu ban đầu chỉ “hướng dẫn không chính thức”. Sau đó là “gợi ý” tiêu chí. Và rồi, khi đã quen với sự “linh hoạt”, việc can thiệp sâu hơn không còn là điều xa lạ.
Trong quản lý đất đai cũng vậy. Ban đầu là “tạo điều kiện”. Sau đó là “linh hoạt”. Và cuối cùng là những quyết định vượt thẩm quyền.
Từ góc nhìn tội phạm học, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu gọi đó là quá trình “bào mòn hệ giá trị”. Nhưng từ góc nhìn công tác Đảng, đó chính là biểu hiện cụ thể của “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, những nguy cơ mà Quy định 19 yêu cầu phải nhận diện từ sớm, từ xa.
Vì vậy, Quy định 19 đặt ra yêu cầu rất rõ, công tác chính trị phải thường xuyên, liên tục, gắn với thực tiễn, có tiêu chí cụ thể để kiểm tra, giám sát, không để những lệch chuẩn nhỏ tích tụ thành sai phạm lớn.
Không gian mạng: Nơi bản lĩnh bị thử thách từng ngày
Nếu trước đây, những “lệch chuẩn nhỏ” chủ yếu diễn ra trong công việc trực tiếp, thì hôm nay, chúng xuất hiện ngày càng nhiều trên không gian mạng.
Một cú “like” thiếu cân nhắc. Một lần “share” thông tin chưa kiểm chứng. Một bình luận mang tính cảm xúc. Những hành vi tưởng như vô hại ấy, trong môi trường số, có thể lan rộng với tốc độ rất nhanh và tạo ra tác động xã hội lớn hơn nhiều so với đời thực.
Nói về bài học trong tiếp cận thông tin trên mạng xã hội, anh Hoàng Huy, cán bộ trẻ tại một Trung tâm giáo dục thường xuyên Hà Nội kể rằng, tối muộn thấy bài đăng gây bức xúc lan rất nhanh trong nhóm bạn bè, anh bấm chia sẻ gần như theo phản xạ. Sáng hôm sau mới biết thông tin sai sự thật, cắt ghép từ vụ việc cũ. Bài đăng bị xóa, nhưng ảnh chụp màn hình đã lan đi nhiều nơi. Anh thừa nhận, trên không gian mạng, chỉ vài giây thiếu tỉnh táo có thể để lại hậu quả không đáng có.
Theo phân tích của Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, môi trường số dễ tạo “bẫy cảm xúc”, nơi phản ứng đi trước suy nghĩ. Nếu thiếu năng lực kiểm chứng và kiểm soát cảm xúc, rất dễ bị dẫn dắt bởi các luồng thông tin sai lệch mà không nhận ra.
Thực tế đã có những trường hợp cán bộ bị xử lý chỉ vì một lần chia sẻ thông tin sai lệch. Có người tham gia tranh luận với thái độ cực đoan, dẫn tới phát ngôn không chuẩn mực.
Điểm chung của những trường hợp này là không xuất phát từ chủ ý xấu, mà từ sự thiếu kiểm soát bản thân. Nhưng chính ở đây, bản lĩnh lại được thử thách rõ nhất. Bởi mỗi hành vi trên không gian mạng đều là một lựa chọn rất cụ thể.
Những biểu hiện này không phải ngẫu nhiên, mà chính là lý do Quy định 19 nhấn mạnh yêu cầu: “chủ động nắm bắt tình hình tư tưởng, định hướng dư luận xã hội… không để bị động, bất ngờ”, đồng thời “bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, nhất là trên không gian mạng”.
Trong bối cảnh đó, mỗi hành vi trên không gian mạng không còn là chuyện cá nhân đơn lẻ, mà là một “phép thử” cụ thể của bản lĩnh chính trị.
Giữ mình từ những điều rất nhỏ
Bản lĩnh không được tạo ra trong những quyết định lớn, mà được hình thành từ những lựa chọn nhỏ, lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Một cán bộ từ chối một phong bì. Một người không ký văn bản chưa đủ điều kiện. Một đảng viên không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Những hành vi ấy không ồn ào. Nhưng chính chúng là “viên gạch” xây nên bức tường bản lĩnh. Ngược lại, sự buông lỏng cũng bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Một lần “nhận cho vui”. Một lần “giúp cho xong việc”.
Một cá nhân từng ngậm ngùi sau khi bị xử lý kỷ luật: “Ban đầu chỉ nghĩ là chuyện nhỏ, không ảnh hưởng gì. Nhưng rồi nó cứ lặp lại, đến khi nhận ra thì đã quá muộn”.
Lời chia sẻ ấy cho thấy rõ một điều, không có ranh giới rõ ràng giữa “nhỏ” và “lớn” nếu thiếu sự kiểm soát từ đầu.
Ban Bí thư tại Chỉ thị 05-CT/TW (2016) nhấn mạnh yêu cầu việc rèn luyện phải bắt đầu từ những việc cụ thể, hàng ngày, gắn với chức trách, nhiệm vụ, nhằm đưa việc học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh đi vào thực chất.
Ở góc độ này, “giữ mình” không phải là một khái niệm trừu tượng. Nó là khả năng nói “không” đúng lúc, là thói quen dừng lại trước khi vượt qua ranh giới, là ý thức tự soi mình trong từng hành vi nhỏ nhất.
Và đó cũng là tinh thần mà Quy định 19 nhấn mạnh khi yêu cầu công tác chính trị phải gắn với thực tiễn, có tiêu chí cụ thể, lấy hiệu quả thực hiện nhiệm vụ và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo cao nhất.
Người dân ít khi mất niềm tin chỉ vì nghe một vụ án lớn trên báo chí. Điều làm họ mệt mỏi hơn là phải đi lại ba lần cho một giấy xác nhận, là hồ sơ nộp đúng vẫn chậm hơn hồ sơ “quen biết”, là điện thoại hỏi mãi không ai nghe máy. Niềm tin thường không mất trong một ngày. Nó mòn đi từ những phiền hà lặp đi lặp lại.
Để công tác chính trị thực sự “giữ được con người”
Từ tất cả những vấn đề trên, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để công tác chính trị không chỉ “đúng về nội dung”, mà còn “đủ sức giữ con người” trong thực tiễn?
Từ góc nhìn thực tiễn, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng, điều quan trọng là phải chuyển từ giáo dục mang tính áp đặt sang quá trình “nội tâm hóa”, nơi chuẩn mực đạo đức trở thành nhu cầu tự thân.
Nhưng nhìn từ yêu cầu của Quy định 19, vấn đề không dừng ở phương pháp giáo dục, mà là một hệ thống đồng bộ, từ công tác tổ chức, cán bộ, kiểm tra, giám sát, đến dân vận, tất cả phải liên thông, gắn trách nhiệm rõ ràng, không để “khoảng trống” cho lệch chuẩn tồn tại.
Thực tế cho thấy, những cách làm hiệu quả thường rất cụ thể: đưa các vụ việc sai phạm vào sinh hoạt chi bộ để phân tích thẳng thắn; gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả công việc; tăng cường kiểm tra, giám sát.
Những điều ấy, xét đến cùng, đều nhằm biến công tác chính trị từ “nói cho đúng” thành “làm cho đúng”, từ tuyên truyền đơn thuần thành kiến tạo niềm tin, từ yêu cầu bên ngoài thành sức mạnh bên trong.
Giữ “bức tường rào” bản lĩnh – không thể bắt đầu từ việc lớn
Sai phạm lớn không bắt đầu từ một ngày, mà từ những lần tự cho phép mình “sai một chút”. Một tổ chức không suy yếu vì một sai phạm lớn đầu tiên, mà vì đã quen với những sai phạm nhỏ từ trước đó.
Quy định 19, vì thế, không chỉ là một văn bản siết chặt kỷ luật, mà là một cảnh báo có tính hệ thống: nếu công tác chính trị không “giữ được con người” từ những biểu hiện nhỏ nhất, thì mọi nỗ lực kiểm soát về sau sẽ luôn đi sau một bước.
Giữ vững “bức tường rào” bản lĩnh không phải là yêu cầu đạo đức đơn lẻ, mà là điều kiện để bảo vệ uy tín, sức chiến đấu và vai trò lãnh đạo của Đảng.
Và nếu những “vết nứt nhỏ” không được nhận diện, không được xử lý từ sớm, thì chính chúng sẽ quyết định điểm bắt đầu của những “điểm gãy” lớn – không chỉ của một cá nhân, mà của niềm tin.
Đó cũng là lý do vì sao công tác chính trị, tư tưởng hôm nay không thể dừng ở việc “nói cho đúng”, mà phải đủ sức “giữ cho đúng”, trong từng con người, từng hành vi, từng lựa chọn rất nhỏ mỗi ngày.
Bởi suy cho cùng, khi từng con người đứng vững, tổ chức sẽ vững. Một tổ chức không được đo chỉ bằng nghị quyết ban hành bao nhiêu, mà còn bằng việc cán bộ của mình có dám từ chối ưu ái sai nguyên tắc hay không, có dám nhận lỗi trước dân hay không, có giữ đúng chuẩn mực khi không ai giám sát hay không.
Khi từng người giữ được mình trong những việc nhỏ, tổ chức mới đứng vững trong những việc lớn, tương lai lớn của cả hệ thống mới được bảo đảm.
Và đó cũng là ý nghĩa sâu xa của Quy định 19: công tác chính trị trong Đảng hôm nay không thể chỉ dừng ở tuyên truyền, quán triệt hay nhắc nhở, mà phải trở thành quá trình kiến tạo niềm tin, bồi đắp bản lĩnh và giữ con người đứng vững trước mọi thử thách.
Đón đọc kỳ tới...
Bài 4: Quy định 19 trên Đất Tổ - Khi công tác tư tưởng phải “nói ít, làm nhiều” để chạm tới từng đảng viên
