Mời ông bà về ăn Tết

Giữa những tất bật của tháng Chạp, khi nhà nhà lo dọn dẹp, sắm sửa, người ta vẫn dành một khoảng thời gian rất riêng để về nghĩa trang, về phần mộ của người thân, thắp nén hương, thưa gửi với tổ tiên. Với nhiều gia đình, nếu chưa làm việc ấy, Tết dường như vẫn chưa thật sự bắt đầu.

Khoảng từ 28, 29 đến 30 tháng Chạp, những con đường dẫn vào các nghĩa trang bỗng đông hơn thường ngày. Người mang hoa, người xách nước, người cầm theo bó nhang còn thơm mùi mới. Có gia đình đi đủ ba thế hệ. Có người tất bật cả năm, nhưng cuối năm vẫn cố thu xếp một buổi về quê. Không ai hẹn ai, nhưng năm nào cũng vậy, nghĩa trang những ngày giáp Tết lại đông như một ngày hội lặng lẽ.

Đó không phải là sự ồn ào. Ở đó có sự thành kính. Người già chống gậy bước chậm rãi giữa các hàng mộ. Người trung niên tỉ mỉ lau từng tấm bia, nhổ từng bụi cỏ. Trẻ nhỏ đứng cạnh cha mẹ, học cách chắp tay, cúi đầu. Có đứa trẻ hỏi: “Sao mình phải ra đây hả mẹ?”. Người mẹ đáp nhẹ: “Ra mời ông bà về ăn Tết với mình con ạ”.

Một câu nói giản dị, nhưng chứa đựng cả một nền nếp văn hóa.

Tết trong tâm thức người Việt là sự sum vầy trọn vẹn. Mâm cơm đầu năm không chỉ dành cho những người đang ngồi quanh bàn. Trên bàn thờ, đôi đũa được đặt thêm. Bát hương được tỉa chân nhang cẩn thận. Đĩa ngũ quả được chọn lựa kỹ lưỡng. Đó không đơn thuần là nghi lễ, mà là sự nhắc nhớ: mỗi gia đình hôm nay được dựng xây từ những lớp người đi trước.

Ở nghĩa trang những ngày cuối năm, không khí không hề u buồn. Người ta kể cho ông bà nghe chuyện một năm đã qua: chuyện mùa màng, công việc, chuyện con cái trưởng thành. Có người ngồi lặng rất lâu trước mộ phần, như để tự đối thoại với chính mình. Khoảnh khắc ấy, con người ta dễ sống chậm lại, dễ nhìn lại hơn bất cứ lúc nào trong năm.

Điều đáng suy ngẫm là trong nhịp sống ngày càng hiện đại, phong tục ấy không những không mai một mà vẫn được gìn giữ một cách tự nhiên. Ngày nay, nhiều gia đình có điều kiện đi du lịch dịp Tết. Có người chọn đón giao thừa ở một thành phố khác, thậm chí ở nước ngoài. Nhưng trước khi lên đường, họ vẫn về nghĩa trang. Lời mời ông bà về ăn Tết vẫn được thắp lên bằng một nén hương.

Có những người làm ăn xa, nhiều năm sinh sống nơi đất khách. Dù có điều kiện hay còn chật vật mưu sinh, họ vẫn tìm cách giữ “thủ tục” truyền thống ấy. Có người nhờ anh em ở quê thắp giúp nén hương. Có người về muộn sau Tết nhưng vẫn ra mộ thưa gửi. Có người chỉ có thể thắp hương trước bàn thờ nhỏ nơi xứ người, hướng lòng về quê nhà.

Điều cốt lõi không nằm ở mâm cao cỗ đầy, không nằm ở hình thức, mà ở tấm lòng hướng về cội nguồn. Chính điều đó làm nên sức bền của phong tục.

Giữa một thế giới mở, nơi khoảng cách địa lý ngày càng thu hẹp, con người có thể đi rất xa, nhưng vẫn cần một điểm tựa tinh thần. Với người Việt, điểm tựa ấy là gia đình, là tổ tiên. Tục mời ông bà về ăn Tết vì thế không chỉ là nghi lễ tâm linh, mà còn là biểu hiện cụ thể của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Hình ảnh trẻ em được cha mẹ dắt ra nghĩa trang những ngày cuối năm có lẽ là điều đáng quý nhất. Không phải để các em sợ hãi, mà để các em hiểu rằng mình không đứng một mình trong cuộc đời này. Sau lưng mình là ông bà, là cha mẹ, là cả một dòng họ đã bền bỉ đi qua bao biến động. Những bài học ấy không cần diễn giải dài dòng. Chỉ một cái cúi đầu, một lời giới thiệu “đây là cụ của con”, cũng đủ gieo vào tâm hồn trẻ nhỏ một hạt mầm biết ơn.

Một dân tộc biết tri ân quá khứ là một dân tộc có nền tảng vững bền. Trong dòng chảy phát triển và hội nhập, khi nhiều giá trị bị thử thách, thì những phong tục như mời ông bà về ăn Tết chính là sợi dây giữ cho gia đình không rời rạc, cho các thế hệ không tách rời nhau.

Tết vì thế không chỉ là khoảnh khắc chuyển giao năm mới. Tết là dịp để trở về. Trở về với mái nhà, với quê hương, với mộ phần tổ tiên. Trở về để nhắc mình sống tử tế hơn, có trách nhiệm hơn với gia đình và xã hội.

Nghĩa trang những ngày giáp Tết đông người, nhưng không ồn ào. Đó là sự đông đúc của ký ức, của nghĩa tình. Và trong làn khói hương mỏng manh ấy, có lẽ mỗi người đều thầm gửi gắm một ước nguyện rất giản dị: cầu cho gia đình mạnh khỏe, bình an, thuận hòa.

Giữa bao đổi thay của đời sống hiện đại, tục mời ông bà về ăn Tết vẫn lặng lẽ được duy trì qua từng thế hệ. Không ai ép buộc, không ai ra quy định, nhưng ai cũng tự thấy cần phải làm. Bởi hơn cả một nghi lễ, đó là cách người Việt giữ lấy gốc rễ của mình.

Và có lẽ, chính từ những nén hương cuối năm ấy, mỗi gia đình thêm một lần nhắc nhau rằng: đi bao xa cũng phải nhớ đường về.