Giải quyết bất đồng trên bàn đàm phán
Trong nhiều tháng qua, các cuộc đối đầu quân sự đã đẩy quan hệ Mỹ - Iran xuống một trong những mức căng thẳng nghiêm trọng nhất trong nhiều năm. Chính vì vậy, điều đáng chú ý đầu tiên của biên bản ghi nhớ vừa được ký kết là việc hai bên thống nhất đặt dấu chấm hết cho các hoạt động thù địch và mở ra một lộ trình đàm phán mới.
Ngay trong điều khoản đầu tiên, Mỹ, Iran và các lực lượng đồng minh liên quan cam kết chấm dứt chiến sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, đồng thời không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại nhau trong tương lai. Các điều khoản tiếp theo cũng tái khẳng định nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.
Một điểm đáng chú ý khác là hai bên đặt mục tiêu đạt được thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày, dù thời hạn này có thể được gia hạn nếu đạt được đồng thuận.
Nhìn từ tổng thể, ý nghĩa lớn nhất của các điều khoản chính trị không nằm ở từng câu chữ cụ thể, mà ở việc Washington và Tehran đã cùng chấp nhận một khuôn khổ đối thoại chung. Sau nhiều năm bất đồng và nhiều tháng đối đầu quân sự, việc hai bên nhất trí đưa các tranh chấp trở lại bàn đàm phán có thể được xem là bước đi đầu tiên nhằm tạo ra “đường ray” cho tiến trình hòa giải.
Tất nhiên, văn kiện hiện nay vẫn chỉ là một bản ghi nhớ, chưa phải hiệp định hòa bình cuối cùng. Những khác biệt lớn nhất giữa hai bên vẫn còn tồn tại, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, ít nhất Mỹ và Iran đã thống nhất được phương thức để tiếp tục xử lý các bất đồng đó thay vì để chúng được giải quyết bằng sức mạnh quân sự.
Mở lại eo biển, tái thiết nền kinh tế
Nếu các điều khoản về ngừng bắn tạo nền tảng chính trị cho tiến trình hòa giải, thì phần kinh tế lại là nơi thể hiện những nhượng bộ đáng kể nhất của thỏa thuận.
Theo văn kiện được công bố, Mỹ sẽ dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa hàng hải đối với Iran, trong khi Tehran cam kết khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz về mức trước chiến tranh trong vòng 30 ngày. Hai bên cũng phối hợp để bảo đảm các tuyến hàng hải quan trọng được nối lại hoạt động bình thường.
Đây là nội dung mang ý nghĩa vượt xa phạm vi quan hệ song phương. Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, nơi trung chuyển một phần đáng kể lượng dầu mỏ xuất khẩu toàn cầu. Việc khôi phục lưu thông tại khu vực này không chỉ giúp hạ nhiệt căng thẳng địa chính trị mà còn có thể góp phần ổn định thị trường năng lượng quốc tế.
Tuy nhiên, phần đáng chú ý hơn nằm ở các điều khoản kinh tế đi kèm.
Theo thỏa thuận, Mỹ cùng các đối tác khu vực sẽ xây dựng một chương trình phục hồi và phát triển kinh tế dành cho Iran với nguồn tài chính tối thiểu 300 tỷ USD. Bên cạnh đó là lộ trình từng bước dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, cho phép xuất khẩu dầu mỏ và các sản phẩm hóa dầu của Iran, đồng thời giải phóng các tài sản đang bị phong tỏa.
Trong nhiều năm qua, các lệnh trừng phạt đã trở thành một trong những sức ép lớn nhất đối với nền kinh tế Iran. Vì vậy, việc mở ra triển vọng tiếp cận thị trường quốc tế, khôi phục xuất khẩu năng lượng và tiếp nhận các nguồn vốn phát triển có thể mang lại những lợi ích kinh tế đáng kể cho Tehran.
Ở chiều ngược lại, Washington dường như đang sử dụng các ưu đãi kinh tế như một công cụ để khuyến khích Iran thực hiện các cam kết trong tương lai. Điều này cho thấy cách tiếp cận hiện nay không chỉ dựa trên sức ép quân sự hay trừng phạt, mà còn kết hợp các động lực kinh tế và ngoại giao nhằm tạo nền tảng cho một thỏa thuận bền vững hơn.
Một lộ trình hướng đến lời giải cuối cùng
Dù được xem là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới nhiều cuộc khủng hoảng trong quan hệ Mỹ - Iran suốt nhiều năm qua, hồ sơ hạt nhân lại là lĩnh vực chưa được giải quyết triệt để trong văn kiện vừa ký.
Iran tái khẳng định sẽ không phát triển vũ khí hạt nhân. Trong giai đoạn đàm phán tiếp theo, Tehran cũng cam kết duy trì hiện trạng đối với chương trình hạt nhân của mình, trong khi Mỹ không áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt mới hoặc gia tăng hiện diện quân sự trong khu vực.
Tuy nhiên, những câu hỏi khó nhất vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Thỏa thuận chưa xác định rõ số phận lượng uranium đã được làm giàu, giới hạn cụ thể đối với các hoạt động hạt nhân của Iran hay cơ chế thanh sát quốc tế sẽ được thiết kế như thế nào.
Điều đó cho thấy hai bên mới chỉ đạt được đồng thuận về nguyên tắc đối với vấn đề nhạy cảm nhất. Những chi tiết kỹ thuật và các nội dung có khả năng gây tranh cãi nhất sẽ tiếp tục được đưa vào chương trình nghị sự của vòng đàm phán 60 ngày sắp tới.
Đây cũng là lý do văn kiện đề cập tới việc xây dựng cơ chế giám sát thực thi và hướng tới một thỏa thuận cuối cùng được bảo đảm bằng nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.
Xét trên nhiều khía cạnh, điểm đáng chú ý nhất của biên bản ghi nhớ 14 điều khoản không phải là việc Mỹ và Iran đã giải quyết xong những bất đồng tồn tại suốt nhiều thập niên. Ngược lại, phần lớn những vấn đề gai góc nhất vẫn còn ở phía trước.
Tuy nhiên, sau nhiều tháng đối đầu quân sự và nhiều năm bế tắc ngoại giao, việc hai bên chấp nhận ký vào một văn bản xác lập lộ trình đàm phán, cơ chế giám sát và các bước đi cụ thể về kinh tế, an ninh đã tạo ra điều mà khu vực Trung Đông thiếu vắng từ lâu: một con đường khả thi để chuyển từ ngừng bắn sang hòa bình bền vững.
